"Batı Ortaçağı" gerçekten karanlık bir çağdır. Kilisenin ve kilise babalarının istismar ve istibdadı altında geçen bu devir, tarihe bir kara leke gibi duracaktır. Kilise ve kilise babaları, "din adına" öyle cinayetler işlemişler ve nefret toplamışlardır ki, Avrupalı birçok aydın, "kiliseye karşı nefretini", belki bilerek, belki bilmeyerek "mücerred dine" kadar uzatabilmişdir.