Bir Delinin Hatıra Defteri
Gogol’ün Bir Delinin Hatıra Defteri adlı eseri, düşük rütbeli bir memur olan Aksenti İvanoviç Poprişçin’in akıl sağlığını yavaş yavaş kaybedişini konu alır. Poprişçin, iş yerinde ve toplumda sürekli küçümsenen, değersiz hisseden bir kişidir. Müdürünün kızına duyduğu karşılıksız aşk ve sınıf farkları, onun ruhsal çöküşünü hızlandırır. Zamanla köpeklerin mektuplaştığını sanması gibi hayaller görmeye başlar. Günlükteki tarihler anlamsızlaşır ve sonunda kendisini İspanya Kralı olarak görür. Akıl hastanesine kapatılan Poprişçin, yaşadığı zulmü bir kralın gördüğü işkenceler olarak yorumlar. Eser, bireyin toplum ve bürokrasi karşısında ezilmesini ve bunun insanı deliliğe sürükleyişini eleştirel bir dille anlatır.
Gogol, bu hikâyede fantastik ve grotesk öğeleri kullanarak Çarlık Rusyası’ndaki makam saplantısını hicveder. Burnun sahibinden daha itibarlı olması, toplumda insanın kişiliğinden çok unvanının değer gördüğünü simgeler. Kovalyov’un derdi sağlığı değil, toplum içindeki itibarını kaybetmesidir. Bu yönüyle “Burun”, mizahi ama sert bir toplumsal eleştiridir.
“Palto”, Gogol’ün en duygusal ve trajik eseridir. Akaki’nin tek mutluluğu olan paltosunun çalınması, toplumun küçük insana karşı acımasızlığını gösterir. Bürokrasi, Akaki’yi korumaz; aksine onu yok sayar. Hikâyenin sonunda Akaki’nin hayalet olarak ortaya çıkması, bastırılmış adaletsizliğin sembolüdür. Gogol, bu eserle okuru merhamet ve vicdan duygusuyla yüzleştirir.
Aradaki bütün bağlar ruhlar beraber olmadıklarından sonra ifade ederler. Senelerden biri hiç kimseye tek bir kelime söylemedim. Halbuki konuşmaya ne kadar muhtaxim . Her şey içinde boğulmaya mecbur olmak,diri diri mezara kapanmaktan başka nedir? Ah Maria niçin seninle bir pencere kenarında oturup konuşamıyoruz? niçi Rüzgar sonbahar akşamlarında, sessizce yan yana yürüyerek ruhlarımızın konuştuğunu dinleyemiyoruz ne için yanımda değilsin?
...Ama sahiden bir erkek...hiçbir kuvvete dayanmadan beni sürükleyebilecek bir erkek... benden bir şey istemeden, bana hakim olmadan, beni tezlil etmeden beni sevecek ve yanında yürüyecek olan bir erkek yani hakikaten kuvvetli tam bir erkek...