Her ... ist, koltuk değneği olmadan yürüyemeyeceğini itiraf edenbir zavallıdır. İzm'ler birer anakronizm'dir, birer anakronizm yani kalıplaşan, canlılığını yarı yarıya kaybeden birer konserve düşünce. Batı'dan gelen hiçbir "izm" masum değildir.
Biz ki, nass'ı mukaddesler dünyasından kovduk... Avrupa'nın içtimaî ve siyasî mitosları karşısında bu apışıp kalmak, bu kendini küçük görmek, bu papağanlaşmak ne için? Unutmamak lâzım ki "izm'ler içtimaî bir sınıfın müdafaasıdırlar. İçtimaî bir sınıfın, bir milletin veya bir medeniyet camiasının.
Sığınağını kundaklar Caliban ve ayılınca afallar.Diyalektiğin ve izafiyetin kaypak dünyasında sabit bir nokta bulamayınca, abese iltica eder. Tanrı fikri,istikametini ayarlayan Kutupyıldızıydı. Kayboldu. Onun yerine bir meşale
oturtmağa çalışıyor, meşale veya mum. Bu garip mahluk, kâh şüphenin sınırlarında raksediyor, kâh fikri iffetini en bâtıl inançlara teslim ediyor. Çağdaş Avrupalı'nın mukaddesi: abesler, yani hantal, yalınkat ve şiirsiz ideolojiler.
Gerçek akıl, ilâhi bir mevhibedir; aşka, sonsuza, feragata kanatlandırır bizi.İnsanı maddeye ve rakkama zincirleyen bu miskin meleke, yabancı bir Tanrıdır: Düşmanlarımızın Tanrısı.
Din, Avrupa için bir afyondur, bütün ideolojiler gibi. Avrupa'nın tarihi, bir sınıf kavgası tarihidir. Osmanlı için şuurdur din,tesanüttür, sevgidir. Osmanlı toplumu insan haysiyetine ve inanç birliğine dayanır. Hegel belki haklı: tarih tezatlar içinde gelişir. Osmanlı'nın tezadı Avrupa'dır. Batı'da maddecilik bâtıl'ın hisarlarını yıkan bir dinamit, hür
düşüncenin dinamiti; Osmanlı İmparatorluğunda maddecilik bir kendi kendini tahrip cinneti.
Batı'nın muharref Hıristiyanlığa tevcih ettiği tenkitleri kendi dinimiz için de geçerli sandık...İzmihlalin mes'uliyetini imana yükleyen bu zavallılar bir asır önceki Fransız intelijansiyasının kiliseye karşı savaşını tekrarlayan şuursuz birer aktördüler.Zehirli telkinleri mukavemet kalelerini yok etti.İmansız ve idealsiz nesiller türettik. Pusuda bekleyen yabancı ideolojiler setleri yıkılan ırmaklar gibi yayıldılar ülkeye.