Ophelia
@___Ophelia
On Yıl Sonra Aynı Sis: Puslu Kıtalar Atlası’nı Yeniden Okumak
İhsan Oktay Anar’ın Puslu Kıtalar Atlası adlı romanını ilk kez okuduğumda yirmili yaşlarımın başındaydım. Kitabın dili, kurduğu dünya ve gerçekle hayalin birbirine karıştığı o tuhaf atmosfer beni büyülemişti; fakat aradan geçen on yılın ardından aynı kitabı ikinci kez okuduğumda fark ettim ki aslında ilk okumamda yalnızca romanın kapısından içeri girmişim. Bu ikinci okuma, bana yalnızca kitabı değil, yıllar içinde değişen kendimi de gösterdi.
Romanın merkezinde yer alan Uzun İhsan Efendi’nin düş ile hakikat arasında kurduğu dünya, ilk okuduğum dönemde bana yalnızca yaratıcı bir kurgu gibi görünmüştü. Oysa bugün baktığımda Anar’ın asıl meselesinin insanın varoluş sancısı olduğunu hissediyorum. Çünkü romandaki karakterler yalnızca bir hikâyenin kahramanı değil; korkuların, arzuların, açlığın, ihtirasın ve çaresizliğin beden bulmuş hâlleri gibi duruyor. Özellikle Bünyamin karakteri, ikinci okuyuşumda bana çok daha tanıdık geldi. İnsan bazen gerçekten de kendi hayatının içinde bir başkasının rüyasıymış gibi hissediyor.
On yıl önce bu kitabı okurken daha çok olayların peşinden gidiyordum. Efrasiyab’ın gizemi, atlasın sırrı, korsanlar, büyücüler ve İstanbul’un puslu sokakları beni sürüklüyordu. Şimdi ise satır aralarında saklanan yalnızlığı, ironiyi ve ölüm hissini fark ettim. Anar’ın dili hâlâ büyüleyici; fakat artık bu dil bana yalnızca estetik değil, aynı zamanda ağır bir melankoli de taşıyor gibi geliyor. Sanki roman boyunca herkes bir şey arıyor ama kimse gerçekten neyi kaybettiğini bilmiyor.
Kitabın en etkileyici taraflarından biri de zaman karşısındaki direnci bence. Aradan on yıl geçmiş olmasına rağmen roman eskimemiş; aksine ben yaş aldıkça derinleşmiş. Bu durum bana bazı kitapların sabit kaldığını, değişenin aslında okur olduğunu düşündürdü. İlk okuyuşumda
0-30p: Kontrollü okuyucu 📖
40-70p: Hafif bağımlı 👀
80p+: Geçmiş olsun, kitaplar seni ele geçirmiş 😅
İnsanın En Büyük Savaşı: İçimizdeki Şeytan
İçimizdeki Şeytan benim için yalnızca okunup bitirilen bir roman olmadı; insanın kendi karanlığıyla yüzleşmesini anlatan derin bir iç hesaplaşma gibiydi. Sabahattin Ali, Ömer’in iç dünyasını anlatırken aslında birçok insanın sustuğu korkulara ve kaçışlarına ayna tutmuş diye düşündüm. Kitabı okurken en çok hissettiğim şey, insanın bazen kendi zayıflıklarını kabullenmek yerine suçu görünmez bir “şeytan”a yüklemeyi seçmesiydi.
Ömer karakteri bende hem kızgınlık hem de acıma duygusu uyandırdı. Sürekli bir şeylerden kaçması, karar verememesi ve kendi hayatının sorumluluğunu tam anlamıyla üstlenememesi bana insanın kendine yenilmesinin ne kadar ağır bir şey olduğunu düşündürdü. Macide ise romanın içinde karanlığın arasındaki sakin bir ışık gibiydi. Onun sevgisi, anlayışı ve kırılganlığı beni en çok etkileyen şeylerden biri oldu. Fakat zamanla şunu hissettim: Bir insanı sevmenin, onu kurtarmaya her zaman yetmediği çok acı bir gerçekti.
Roman boyunca yalnızca karakterleri değil, kendimi de sorguladım. İnsan gerçekten bütün hatalarının sebebini dış dünyada mı arar, yoksa en büyük savaşını kendi içinde mi verir? Kitap bittiğinde aklımda kalan en güçlü düşünce buydu. Çünkü bana göre romandaki “şeytan”, doğrudan insanın korkuları, bencilliği ve yüzleşemediği taraflarıydı.
Bir Kalbin Çöküşü, Stefan Zweig’in psikolojik çözümlemeye olan ilgisini yansıtsa da, anlatı büyük ölçüde tek bir duygunun etrafında dönerek tekdüzeleşiyor. Olay örgüsünün zayıflığı, metni iç monolog ağırlıklı ve durağan kılıyor. Karakterin duygusal çöküşü derinlikten çok tekrar hissi uyandırıyor; bu da okurla kurulabilecek empatiyi zayıflatıyor. Zweig’in zarif dili metni taşımaya çalışsa da, anlatısal dinamizmin eksikliği eserin etkisini sınırlı bırakıyor.
Doğunun Limanları, bize şunu fısıldar: İnsan bazen bir ülkeye değil, bir hatıraya aittir. Ve bazı limanlar, varmak için değil; unutamamayı öğrenmek için vardır.
Martin Eden: Yükselişin İçindeki ÇöküşEdebiyat
Martin Eden, insanın kendini var etme arzusunun, zamanla nasıl bir yalnızlığa ve anlamsızlığa dönüştüğünün romanıdır. Jack London, bu eserde yalnızca bir bireyin sınıf atlama hikâyesini değil; ruhun, ait olmak istediği yere vardığında bile neden huzur bulamadığını anlatır.
Martin, denizin tuzunu üzerinde taşıyan, kelimelere yabancı ama hayata karşı diri bir ruhtur. Ruth Morse’a duyduğu aşk, bir kadına yönelmiş basit bir tutku değil; düzenli, steril ve ulaşılmaz bir dünyaya duyulan özlemdir. Martin, Ruth’un kütüphanesinde gördüğü kitaplarda sadece bilgi değil, kendinden eksik olduğunu sandığı bir “değer” arar. Okudukça büyür, yazdıkça yalnızlaşır.
Roman boyunca Martin’in emeği sessizlikle karşılanır. Yazıları reddedilir, açlık kapısında bekler, odasının duvarları daraldıkça zihni genişler. Ne var ki Jack London, bu genişlemenin bir kurtuluş olmadığını sezdirir. Çünkü toplum, düşünceyi değil sonucu sever; çabayı değil ünü alkışlar. Martin’in aynı yazıları, aynı cümleleri, aynı ruhu; ancak adı paraya dönüştüğünde kıymet kazanır.
Martin Eden’ın trajedisi başarısızlığı değil, geç gelen kabulün ruhunu boşaltmasıdır. Bir zamanlar uğruna aç kaldığı değerler, ona sunulduğunda artık anlamını yitirmiştir. Ruth’un sevgisi bile bu geç kalmışlığın gölgesindedir. Çünkü Martin, artık sevilecek biri değil; alkışlanacak bir isimdir.
Romanın sonu, bir kaçıştan çok bir susuştur. Martin, dünyayla kavgasını kaybettiği için değil, kazandığı halde kendini yitirdiği için gider. Yükselmiş, ama tutunamamıştır. Çünkü tırmandığı yer, ruhunun barınabileceği bir yükseklik değildir.
Martin Eden, okura şu acı gerçeği fısıldar:
İnsan, kendini inşa ederken her şeyi kazanabilir; fakat ruhunu yitirirse, geriye sadece yorgun bir başarı kalır.