Bilim adamlarının daha önce kabul edilmiş bir kuramı reddetmeye götüren uslamlama (muhakeme) işlemi, bu kuramın gerçek dünya ile karşılaştırılmasından daha başka etkenleri de içermektedir.
Ama Rahmi'nin düşünmek ve hesaba katmak istemediği.. aklını yokladıkları zaman kiminde utanır, kiminde öfkelenir gibi olduğu şeyler de vardı:
Gâvur alfabesi?
Şapka?
Kapatılan tekkeler, dergahlar, zāviyeler?
Karılar?
Bunlar da oy kaynakları idi ve Rahmi, utansa da, öfkelense veya, hattā, korksa da, adı üstünde işte, Serbest Fırka, bunları da, serbestliğin hakkı sayıp kullananlar vardı.
Rahmi de, politikaya kayan konuşmalar yüzünden, onların "Hüv vel baki"ye ek olarak söyledikleri ve benimsediklerine içten inandığı vefakârlık gibi, dürüstlük, yardımseverlik, değerlendirebilme gibi toplumu toplum yapan, birleştirici ölçütler üzerinde daha fazla duramadı;
Müfettiş Bey Rahmi'ye gülümsedi.. çok eski bir dost gibi: "Yahya Kemal Bey'i hatırlayıverdim. Sever misiniz şiirlerini?"
Ve Rahmi yanılmamıştı galiba "evet" cevabını alınca, eliyle çayı göstererek okudu; basık bir sesle:
"Bir yoldu, parıldayan, gümüşden,
Gittik; bahs açmadık dönüşten."