Amerikalı yazar Herman Melville’in 1853 yazdığı bu novellayı okuyanlar bilir ki;
“Yapmamayı tercih ederim.”
bir sivil itaatsizlik mottosudur, sessiz bir isyandır. Modern dünyanın çarkları arasına sıkışıp kalmış insanın pasif direnişidir.
Katip Bartleby’in hikâyesini Wall Street’te hukuk bürosu olan bir avukatın ağzından dinliyoruz. İşe aldığı Bartleby başlarda kusursuz biçimde çalışsa da zamanla çok basit işleri bile “Yapmamayı tercih ederim.” diyerek reddetmeye başlar. Ama bu reddediş işle sınırla kalmaz ve Katip Bartley’in varoluş biçime dönüşür. Bu sessiz ve yalnız adam reddedişlerini o kadar nazik ve zarif bir üslupla yapar ki anlatıcı avukatımız ona karşı öfke ve merhamet duygularını aynı anda hisseder. Hiçbir iş yapmamasına rağmen onu işten kovmakta zorlanır, vicdan azabı duyar.
Peki Katip Bartleby karakteri neden bu kadar önemlidir ve edebiyat dünyasının unutulmaz karakterleri arasında yerini almıştır?
Çünkü genelde alışık olduğumuz kahramanlardan farklıdır. Az yer, az konuşur, neredeyse varla yok arasında bir yerdedir. Ama onun eylemsizliği ve itaatsizliği sarsıcıdır. Onun sessiz varlığının aksine çığlık çığlığa bir pasif direniştir.
Sistem İçinde Bir Hiçlik İradı
Herman Melville’in Kâtip Bartleby’si, sadece bir katibin hikayesi değil, aslında modernitenin, çalışma hayatının ve insanın "işlevsellik" üzerinden tanımlandığı bir düzenin iflas belgesidir. Bartleby, "yapmamayı tercih ederim" cümlesiyle, dünyadaki tüm zorunluluklara karşı en radikal direnişi başlatır. İnsan, içinde bulunduğu toplumun beklentileri altında ezilirken, karakterinin de yavaş yavaş aşındığına tanık olur. “Ama öyledir, bağnaz kafaların sürekli baskısı, sonunda daha cömert olanların tüm kararlılığını yer bitirir” tespiti, Bartleby’nin pasif direnişinin aslında neden kaçınılmaz olduğunu açıklar. Toplum, herkesin aynı ritimle yürüdüğü bir orkestra gibi işlerken; bu ritme uymayı reddeden Bartleby, sadece "cömert" olanın (yani ruhunu korumaya çalışan bireyin) sistem tarafından nasıl tüketilip öğütüldüğünü gösterir.
Melville, karakterlerini birer prototip gibi işlerken aslında insan doğasının en temel iki zaafını ustalıkla eleştirir: “Her zaman iki şeytani gücün kurbanı olduğunu düşünmüşümdür: hırs ve hazımsızlık.” Bu iki güç; hem fiziksel hem de zihinsel dünyamızı yöneten, bizi sürekli "bir şeyler üretmeye" veya "bir şeyler tüketmeye" zorlayan modern yaşamın iki ucu gibidir. Bartleby ise bu iki gücün de ötesinde, tam bir hiçlikte durur; ne hırsı vardır ne de dünyevi bir açlığı. O, sistemin ihtiyaç duyduğu hiçbir şeye sahip değildir. Bartleby'nin "anormalliği", sistemin mantıksal sınırlarını zorlar. Çünkü mantık, "neden" sorusunu sorar; ancak Bartleby'nin dünyasında bir "neden" yoktur, sadece bir "tercih" vardır. “O zaman da, tabiatımızın olağan kusurlarına sahip bir insan böyle bir anormallik, böyle bir mantıksızlık karşısında acı acı bağırmadan nasıl durabilir?” Bu çaresiz haykırış, aslında statükonun, karşısındaki
Katip Bartleby kitap yorumum
Kısa 50 sayfalık bir anlatı olan bu kitaba başlamadan önce Bartleby'nin "yapmamayı tercih ederim" başkaldırısının beni bu kadar düşündeceği aklıma gelmemişti. Keşke aradığımız soruların cevaplarını alabilecek kadar uzun bir hikaye okusaydık ama kitabın asıl olayının burada olduğu düşünüyorum. Anlatıcı da bildiği kadarını aktarıp bizi düşünmeye bırakmış. Kısa güzel tek oturuşta okunabilecek bir kitaptı.
Wall Street’te çalışan bir avukat, ofisine Bartleby adında sessiz ve çalışkan bir katip alır. Başlangıçta işini kusursuz yapan Bartleby, bir süre sonra kendisinden istenen görevlere sürekli “Yapmamayı tercih ederim” diyerek karşılık vermeye başlar. Zamanla hiçbir iş yapmaz, hatta ofisten ayrılmayı da reddeder. Avukat ona yardım etmeye çalışsa da başarılı olamaz. Bartleby sonunda tutuklanır ve hapishanede yaşamını yitirir.
Bireyin toplumun dayattığı yaşam biçimlerinden çekilip kenara durma hakkını sorgulayan, fikri karakterlerinden daha güçlü bir roman. Kâtip Bartleby'yi anımsatan Arthur Geary'nin seçimi ilgi çekici olsa da onunla tam anlamıyla empati kuramadım. Romanın ortaya attığı sorular bugün de güncelliğini koruyor ancak karakter derinliği açısından beni tam olarak tatmin etmedi. Özellikle Swarthmore karakteri bana fazlasıyla yapay geldi. Yine de özgürlük, yalnızlık ve toplumsal normlar üzerine düşündüren, aradan geçen yıllara rağmen güncelliğini yitirmemiş bir kitap.
“İnsanın eşi benzeri görülmemiş ve son derece mantıksız bir şekilde yıldırıldığında en basit inancı konusunda bile bocalamaya başlaması ender görülen bir durum değildir . Hatta çok gariptir ama belli belirsiz de olsa bütün haklılığın ve bütün doğruların karşı tarafta olduğundan kuşkulanmaya meyleder. Derken eğer etrafta ilgilsiz birileri varsa , kendi aksayan aklına takviye olsun diye onlara döner “. Bu alıntı kitapta beğendiğim ve üzerine kafa yorduğum değerli alıntılardan biri . Diyorum ki insan nasıl kendinden son derece eminken diğerinin üstün olmasına izin veriyor , belki diğerinin kendini ifade ederkenki tavrı , farklı ruh hali , bunlar etkileyebiliyor insanı ve durup bi düşünüyor kendinden şüphe edebiliyor ve karşıdakinden istemese de etkileniyor , katip bu açıdan etkileyici bir karakter , istenileni tercih etmiyorum gibi sakin yumuşak bir cümle ile reddetmesi ve boyun eğmemesi alışılageldik bir şey değil , tabiki neden böyle bu huyları neden edinmiş kitabın sonunda asla açıklanmayacak bir durum fakat sürükleyici ve merak uyandırıcı …