ZİMANÊ HEVPARKurdî
HİKAYETA TERZÎYEKÎ û ÇEND TİŞTÊN DİN- Rizgar Elegez
“Spasî û qedirzanîn ji bo xwendin û pêşnîyarên wan nivîskar, şa’îr, akedemîsyen û edîbên behremend: Mem Zînistanî, Leyla Polat, Înan Eroglu û Ergîn Sertem (nota nivîskar)”
Ji bo ev berhem ji alîyê 4 edîtorên nivîskar, şa’îr, akedemîsyen û edîbên behremend ve (Mem Zînistanî, Leyla Polat, Înan Eroglu û Ergîn Sertem) hatîye xwendin, kontrolkirin, mirov hêvî dike li metneke birêkûpêk û edebî rast were.
Li sînemaya tirkî her tim karekterekî cê heye, yê bi devokekê dipeyive. Carinan ew karekter Laz e, hin caran Kurd e, carcaran Ermenî, an Rom, an Roman e… Ew kes bi zimanê hevpar napeyive, bi devoka herema xwe dipeyive. Bi vî awayî hem filîmê/rêzefilîmê zengîn û rengîn dikin hem jî îronî û mîzahê jî dixine nav mijarê û filîmî balkêştir dikin. Ji bo edebîyata kurdî bi piranî bi devokekê ye an jî bi kombînasyona devok û zaravayan e, “zimanekî civakî yê hevpar” pêk nehatîye û wisa dixwîye naye jî.
Li hûnera musîkê “mahalli sanatçî” hene. Ew hûnera musîkê bi awayekî heremî dikin, bi devok û folklora heremê li dawet û şahîyên heremê civakê mest dikin. Hin ji wan “mahalli sanatçî”yan xwe bi heremê nagirin û terza xwe digûherînin dibine hûnermendên civakî. Ev rewş bitenê li musîkê heye, li hûnerên din nola şano, sînema, resim û hwd nîne. Bi teybetî li edebîyatê “nivîskarên heremî” li dilê mirov xweş nayê.
Heremîbûna edebîyata kurdî, ne bi tenê bi karekteran sînordar e, bi awayeke kesayî ye û tişta herî mûhîm jî “heremîbûna vegotinê” ya bi “felsefeyeke heremî” ye. Ji bo ferhenga nivîskaran bi tenê têra gund û xwezayê dike an jî zimanê wan bi gundînîyê sînordar e li berhemên edebî giranîya pastoralîyê xwe darîçav dike. Bi teybetî jî li helbestkar û zimanê devokî û heremî û pastoralîzm ji bo nivîskarên Serhedî
ROMANEKE XWEŞ û ZİMANEKÎ PİRSÎSTEMÎKurdî
Puan vermedi·88 syf.··
Beğendi
·2025 9. kitabı
·32 saatte okudu
·Okunma: 06 Haziran 2025 17:39
“Deng ji xwe birîn û bêdengî rihê mirovan dike nava kundir-7”
Roman bi vê hevoka bi pirsgrêk dest bi rêvîtîya xwe dike û piştre hiş diherike; kuxika bav a bêkeys, şîşikên dayê, X, Y, Z û feminîzmeke nêr ( Hewce ye em hevparîyên vê romanê û romana Eyşana Beravî ya bi navê NOWA binêrin ji bo em karibinj femînizma li edebîyata kurdî nas bikin.)
1- !
Herî pêşî li romanê xalebang bala mirov dikêşe. Çikû xalebang heyecana nivîskaran an jî heyecana nivîskar dixwaze bide xwendeyan temsîl dike. Gelek nivîskar ji bo xalebangê dibêjin “fiyaskoya uslûbê” ye, “bêzewkî” ye, “karektera lawazîyê” ye. Li gorî min jî nehewceyîyek e. Em dikarin xalebangê nola emojîyên li sosyal medyayê ên bi xalbendîyan têne çêkirin bibînin.
Mînak:
:-)
Scott Fitzgerald ji bo xalebangê dibêje “Nola mirov henekekê bike û xwebixwe bi heneka xwe bikene.” Belê, li romanê kesekî bi sê dengan gotîbe “hawar” ma hewce ye ! li dawîyê hebe.
2 - WEKÎ
Li edebîyatên cîhanê gelek caran tişt bi şibandinan têne tasvîrkirin û têne vegotin. Li edebîyata tirkî teşbîh/şibandin bi piranî bi peyvekê(daçeka şibandinê “GİBİ”) tê kirin. Loma em di piranîya berheman de rastî hevokên qalib tên.
Mînak:
"Kendimi sonradan diskotek haline getirilmiş bir huzurevinin tavanı arasında unutulan yaşlı BİR adam GİBİ hissediyordum."ÖLÜ KELEBEKLERİN DANSI-Hüsnü Arkan-14
"Kendimi bir an şehirlerarası terminalde unutulmuş, terk edilmiş bir bavul GİBİ hissettim."RÜYASI BÖLÜNENLER/yavuz Ekinci(r.135)
"O gün kapıyı açmamla kardeşimin sırtlan GİBİ üzerime saldırmasını ve babamın sinek kovar GİBİ beni odadan kovmasını anımsadım. O günün kırgınlığı gırtlağıma saplanmış bir balık kılçığı GİBİ beni rahatsız ediyordu.( RÜYASI BÖLÜNENLER/yavuz Ekinci-131)
Li kurdî jî li gelek berheman em rastî gelek şibandinan tên û gelek hevokên
Reklam
Xwendineke dijkolonyal
"Kîjan wêje, kîjan huner, kîjan çand, kîjan nirx? Ji bo kê, ji bo çi?" (177)
Ev berhem, di eslê xwe de, mukirhatina nivîskarê Kenyayî N. W. Thiongo ye ku çawa piştî çendîn salan ji mala xelkê (Yên din/Ewrupa/Mêtinger) vegeriyaye mala xwe (Em/Afrîka/Mêtinkirî). Di nav berhemê de nivîskar ji me re behsa demajoya vê vegerê (homecoming) dike. Di serî de, Thiongo bi me dide zanîn ku mêtingerî derdekî hevpar e ji bo hemî gelên mêtinkirî, lewra li ku derê biqewime, li wirê hema bêje bi heman modelan tevdigere. Ji ber hindê, herçî kesên ji vî derdî muzdarîb dema vê pirtûkê bixwînin dê bibêjin "aaa ê ev behsa me dike, nexwe Kenyayî birayên me ne, reş in lê xweş in :)" hwd. Ger wisa be çareseriya ku ji bo xelasiya Afrîkayê divê, ji bo gelên din ên mêtinkirî jî derbasdar e.
Thiongo, di berhemê de herî zêde li ser meseleya ziman disekine, lew ziman amraza ewil (belkî ya herî girîng) e ku mêtingerî bi saya wê pêk tê. Ango yên ku diçin welatan, dixwazin wan deran zevt bikin, li wir hakimiyetekî ava bikin, berî her tiştî zimanê wan welatan ji navendê derdixin û "zimanê xwe" dikin navendê. Ne tenê ziman herçî tiştên ku miletekî dike milet dikeve ber çerxa mêtingerîyê, bi vê re jî biçûkxistin û bîyanîkirin dest pê dike: "Rûxandin an bêqîmetkirina bi qesdî ya çand, huner, reqs, ol, dîrok, erdnîgarî, perwerde, çanda devkî û wêjeya gelekî û berzkirina bi zanebûn a zimanê mêtinger. Hakimiyeta zimanê gelekî ji aliyê zimanên neteweyên mêtinger ve ji bo hakimiyeta alema hişî ya yên dagirkirî pir girîng bû." (51)
Tê dîtin ku dagirkerî berî her tiştî di "hiş" de dest pê dike, lew doza azadiyê jî divê herî pêşîn di wir de dest pê bike. Tişta ku nivîskar ji me re dibêje ev e û ev jî bi rêya dagirkirina zimên pêk tê. Berzbûna zimanê "wan" bi xwe re biçûkbûna zimanê "me" tîne, bîyanîbûn dikeve
Kurtasîya Pirtûkê
Kurtasî ya pirtûka
ÎSLAMÎZM DEWLET Û NETEWEPERWERIYA KURDÎ ya
Kamal SOLEIMANI
DESTPÊK
Di DÎROKNUSÎYÊN FERMÎ DE ÎMAJA KURD
• Şêx Ubeydulahê Nehrî, Seîdê Kurdî / Nursî û yên wek wan divê wek islamist neyên kategorizekirin.
• Ne Ubeydulah ne Şêx Seîd daxwaza pergala xelifetiyê dikirin. • Gelek ji siyasetên modernîzekirin û navendîkirinê ku ji aliyê dewleta osmani ve hatin meşandin paşê ji aliyê qaçaran ve jî hatin meşandin.
•
Li Tirkiyeyê pirsa Kurd piranî di nav têgehên paşdemayîbûn, dîndarî û eşîrîbûna Kurdan de hat nîqaşkirin û wek paşdemayîbûna herêmî û neserkeftîbûna medenîkirin û entegrekirina bi aboriya neteweyî û bazarê hate nîşandan.
• Çaxê desthilata mêtinger hebûn an nasnameya bindestan ji nû ve çêdikin, ew jinûveçêkirina pêk tê realîteya bindestan temsil nake lê wê çeloxwarî dike.
• Koma bindest bi awayekî ku însaniyeta wan xuya neke û sûcên koma serdest bê rewakirin tên temsîlkirin.
• Esasê rizgarîya neteweyekê ne ya neteweyî ye lê perwerdehî ye. Mifteya perwerdehiyê ziman e. • Bi qewlê Houston, bi vî awayî wan armanc dikirin zimanên ne-serdest têxin halê "heteroglossia (pirzimanî)" ku bi wan zimanan êdî nikare bê fikirîn an "texeyulkirin.
• Dîrokên fermî ji kuştin û talankirinê pê ve qala tiştekî wî nakin • Tê gotin li Silêmaniyê Şêx Mehmûd Berzencî kopiyek 14 Madeyên Wilson her tim bi xwe re digerand û bo daxwaza serxwebûna Kurd rewa bike ew wek referans nîşan dida.
• Di sala 1920î de, heftê û pênc endamên Kurd hebûn ku wek Kurdistan Mebusları dihatin zanîn di nav mebûsên osmanî yên di parlamentoyê de. Serokê parlamentoyê Seyid Abdulqadir, kurê Şêx Ubeydulahê Nehri bû.
• Di 1922yan de ev rewş ji hundir ve û navneteweyî ve guherî û ji bo Kurdan xirab ket. • Kemalîstan qewlên xwe yî dabûn Kurdan neanîn cî û heta di sala 1924an de axaftina bi Kurdî qedexe
'Di Tiwaletê De' Êşa Hunerê û Hunera ÊşêKurdî
"Ez diêşim wê çaxê ez heme."
Hevokeke kurt e ku di bêhnekê de ji dev dertê lê di heman demê de ewqasî dirêj e ji destpêka mirovatiyê heta niha didome û hîn neqediyaye. Rênas Jiyan bi hevoka xwe li hember hevoka "Difikirim wê çaxê ez heme." çirûskekê pêdixe... Çend sal berê ji bo xwendevanên min bilîzin min şanoyek nivîsandibû. Di wê şanoyê de tîradeke bi vî rengî hebû:
.....
Helbet dê dirî di destê me de herin
Dê pêlavên me tijî xwîn bibin
Dê îşkence li mêjiyê me bê kirin
Û dê fikrên me bi dar de bikin
Lê dema laşê me hemî êşan naskir
Di dawiya rojê de
Dê ew kulîlka xweşik di nav lepê me yî bi xwîn de be
Jibîr neke heta xwîna me nerije
Laşê me dê nebe aîdî me.
( Mixabin min şano heft sal berê bi Tirkî nivîsandiye û niha min wergera wê kir.)
....
Tîradeke dirêj bû. Îcar herdu ristên dawî ango "Heta xwîna me nerije/ Laşê me dê nebe aîdî me" û "Diêşim wê demê ez heme." du heb guşiyên heman darê ne. Nizam ji ber wê tîradê û helbet lîstikvaniya muazzam ya xwendevana min Ayşe AKYOL anî bîra min an ji ber ku rastiyeke mîna striyên di bin neynokê de veşartî û bi êş e mêjiyê min ricifî.
Îcar êş û wêje, êş û huner bi ya min bi pêwendiyên pir xurt bi hevdu ve girêdayî ne herwiha bi ya min êş bi serê xwe sirûşeke, îlhameke bêhempa ye . Êş di heman demê de çavkaniyek e ji bo hunerê lewra jidil jî heta laşê mirov neêşê bala mirov naçe ser wî ciyê bi êş û mirov qîmeta wê jî nizane. Wekî mînak girîngiya piyekî(pê,ling,nig,paq-ji ber ku li hin herêman pî di ciyê dest te tê bikaranîn:)) gelo ji hêla yekî qop maye ve bêtir tê zanîn an ji hêla yekî ku piyên wî saxlem in? Rehmetiya pîra min digot heta ku ronahiya çavê min neçû min nizanibû çavên min hene. Wî çaxî bi mêjiyê zarokekî helbet min ji gotina wê fehm nekiribû lê niha fehm dikim ku ev rastiya herkesî ye ne ya pîra min tenê.
Bi Minasebeta Xwendina 'Bazirganê Venedîkê' Li Ser Girîngiya Wergerê Çend Kelam
Werger û wergêrî bo çi bi qîmet e? Heke em bixwazin bersiva vê pirsê hîn bibin divê pêşî em pirtûkên cîhanê yên bi qîmet bixwînin û binirxînin û helbet divê em bandora wan pirtûkên dewlemend ku dê piştî wergerê li zimanê me bike bînin ber çav û mêjiyê xwe. Gelek miletên bi bext an jî şareza wergerên klasîkên cîhanê ji xwe re kirin karekî pîroz û di avakirina edebiyata miletê xwe de wekî rê û rêbazekî bikaranîn. Helbet em Kurd ewqasî ne bi bext in mixabin(di vir de tika dikim bila wekî dramatîzekirina bindestiyê an jî bêdewletbûnê neyê fehm kirin) ji ber ku dewleteke me ya serbixwe çênebûye wekî gelek tiştên din em ji xwendina klasîkên cîhanê ya bi zimanê xwe jî dûr mane heta vê sedsalê. Belkî ji gelek kesan re ev tişt ewqasî ne girîng be an jî gelek kes belkî nexwendina berhemên bi qîmet yên cîhanê wekî tiştek lixwezêdekirin nebînin. Mixabin ev tişt ne tiştekî wisa ji rêzê ye berevajiya vê fikrê ev tişt gelek gelek bi qîmet e. Herwiha aniha nayê bîra min lê wekî Wînston Churchill di bîra min de maye, ji Churchill dipirsin dibêjin: Fîloyên Îngilîzan(komkeştî) an Shakespeare? Churchill dibêje helbet Shakespeare! Peyre pirseke din lê zêde dibe; London an Shakespeare? Ew bêyî ku çend saniyeyan di gûmanê de bimîne demildest dibêje helbet Shakespeare lewra London xera bibe em dikarin yeke din bi hêsanî ava bikin lêbelê em nikarin Shakespearekî din, nexasim berhemên wî yên bêhempa ava bikin... Birastî jî kesên mîna Shakespeare, Dostoyevskî, Joyce, Ehmedê Xanî..(Mirov dikare mînakan zêde bike) carekê tenê tên.
...
Huner tiştekî pir balkêş e ew bi xwendinê, bi dîtinê û bi fehmkirinê diwelide; wekî kulîlkeke ku av li rihê wê bikeve û bibişkive bi xwe ve tê. Îcar wergereke bi qalîte ji bo miletekî
Reklam
Reklam