Özü bulmayan kabuk ile meşgul olur. Hakikati tanımayan hayallere sapar. Sırat-ı müstakîmi göremeyen, ifrat ve tefrite düşer. Dengesiz ve ölçüsüz olan çok aldanır ve aldatır.
Ömer Hayyam için, "En şaşmaz ölçü akıl ve sağduyudur. İnsan bir akıl varlığıdır. Gerçeğe ancak akıl yolu ile ulaşılabilir."
Bu yargıyı da, Asaf Hâlet Çelebi'nin 'Om Mani Padme Hum' adlı şiir kitabında yer alan Sidharta adlı şiirindeki dizelerle özdeşleştiriyorum ben:
O ne ağaç ne tohum
Om mani padme hum (3 kere)
Om mani padme hum: Tanrı'ya güzellikle, iyi niyetle ve akılla ulaşılır anlamına gelen, Tibetli din adamlarının (Lamaların) bir duasıdır.
Ömer Hayyam; doğum ve ölüm tarihleri tam olarak bilinmeyen, (miladi takvime göre) 11. yüzyılın ilk yarısında doğduğu ve 12. yüzyılın ilk çeyreğinde öldüğü kabul edilen; sayılarla çok iyi oynayan bir matematikçi, düşünce denizlerinde yüzen bir filozof ve rubaileri ile bir büyük şairdir.
Büyük resim, kişinin kendisini ve evrende bildiği, bilmediği her şeyi ilişki içine soktuğu soyut, düşünsel bir yapıdır.
Büyük resim oluştukça olay ve davranışların; "iyi", "doğru" ve "adil" olanın değerlendirilmesi, oluşan büyük resim içinde yapılır. Kişi olgunlaşınca inşa ettiği büyük resim içinde kendisinin önemini keşfeder. Kendisinin önemini keşfedince olay, düşünce, duygu ve davranışlar aracılığıyla nasıl ilişki kurduğunu önemser. Ve böylece inşa ettiği büyük resim içinde "iyi", "doğru" ve "adil" olanı yapan biri olmak ister. Bu istek, insanın biyolojik, psikolojik ve sosyal gereksinmelerinin ötesinde aşkın yönünün, manevi hayatının bir gereksinmesidir. İnsan olgunlaştıkça büyük resmi içinde "iyi", "doğru" ve "adil" olana niyetlenecektir.