II. Mahmut, birçok yüksekokul kurmasına rağmen, ortaokul (rüştiye) sistemini başlatırken, kura kura iki tanecik ortaokul kurabilmişti (1838). 1850’ye gelindiğinde, ancak 870 öğrencisi olan 6 ortaokul bulunuyordu. Oysa özellikle Abdülhamit döneminde ortaokullar, imparatorluğun her yanında açıldığı gibi, 1875’ten itibaren askerî ortaokul ve lise (idadi) sisteminin de başlatıldığını ve yaygınlaştırıldığını görüyoruz. 1908’de 31 öğretmen okulu vardı. Ayrıca birçok yeni yüksekokul, Darülfünun açılmış, mevcut yüksekokullar geliştirilmişti. Abdülhamit, gerek emperyalist ülkelerin baskısı, gerekse ülkedeki Müslüman olmayanların ileri eğitim sistemleri karşısında tutunabilmek için bu yola başvurmak zorundaydı. Yoksa, çağdaş bir eğitimi yaygınlaştırmakla iktidarı için tehlikeli bir yol tutmuş olduğunun pekâlâ farkındaydı.