Ji bo dîroka mirovahiyê nerîne ke nû!
Puan vermedi
Dîroka Veşartî ya Jinan – Sheila Rowbotham
Ev pirtûk, yek ji berhemên herî girîng ên dîroknasîya femînîstî ye, ku di sala 1972’an de hatîye weşandin û niha jî wekî çavkanîya bingehîn tê hesibandin. Nivîskar Sheila Rowbotham, di vê xebatê de, 300 salên dawî yên dîroka Brîtanyayê dinirxîne û cih, rol û têkoşînên jinan di nav pêvajoyên aborî, civakî û siyasî de derdixe holê, yanî yên ku heta wê demê di dîrokê de hatibûn paşguhkirin an jî veşartin.
Rowbotham nîşan dide ku çawa pêşketina kapîtalîzmê, guherîna avahîya malbatê, dabeşkirina kar û desthilatdariya baviksalarî, bi hev re cihê jinan di civakê de diyar kirine. Ew îspat dike ku bindestbûna jinan ne rewşek xwezayî ye, lê encama guherînên dîrokî ye:
-Di serdema destpêka kapîtalîzmê de, jin ji karên kêrhatî hatin dûrxistin, karên wan wekî “nekar” hatin binavkirin û nirxê wan kêm hatîye dîtin.
- Têkoşînên jinan ji bo mafên xwe “mafê dengdanê, mafê xwendinê, mafê kar û mûçeyek wekhev, mafê kontrolkirina jiyana xwe ya zayendî” bi berfirehî têne şîrove kirin.
- Têkiliya di navbera çîna civakî û rewşa jinan de jî bi zelalî tê vekolîn: rewşa jina karker û jina çîna navîn her çend cûda be jî, herdu di bin bandora desthilatdariya mêran de bûn.
Nivîskar bi zelalî û zimanekî hêsan, lê kûr, nîşan dide ku jin ne tenê mexdûrên dîrokê bûn, lê di her qonaxê de li hemberî vê rewşê berxwedanî kirine û guherînên mezin bi dest xistine.
*Yekem xebatên ku dîrokê ji çavê jinan dinirxîne û valahiyek mezin di dîroknasiyê de tije dike.
* Têkiliya di navbera pergala aborî û rewşa jinan de bi awayekî rast derdixe holê.
* Ne tenê ji bo zanyaran, lê ji bo her xwendevanekî jî têgihîştî ye.
* Ev pirtûk bingeha tevgerên femînîstî yên paşerojê danîye û li ser gelek lêkolînên din bandor kirîye.
*Piraniya naverok li ser Brîtanyayê ye; rewşa jinan li
Rexneyeke Derengmayî
"Ewên bûn rêberên me
Çi anîne serê me"
- Cegerxwîn
Edebiyata miletên bindest her tim aliyekî xwe yê kulek heye. Berhemên ku ji nava vê edebiyatê dertên jî herwiha pala xwe didin vê kulekiyê û exleb bi du teşeyan derdikevin pêş: helwesta dijkolonyal û nakokiyên navxweyî. Di edebiyata kurdî de teşeya ewil bi awayekî şênber xuya dike, ango berhemên kurdî yên ku xwedî helwesteke dijkolonyal in, em dikarin bibêjin gelek in. Lê ji bo ya duyemîn zêde mînak tune ne. Yanî nivîskarên kurd di berhemên xwe de, ji xeynî mijarên bi bindestiyê ra eleqedar, cih nedane meseleyên xwe yên navxweyî, berê xwe baş nedane civaka xwe, kêmasî, nakokî û astengiyên di nava xwe da baş tehlîl nekirine, tewr gelek caran, çavên xwe ji wan ra girtine. Ji ber hindê ye belkî rewşenbîrî di nava kurdan da zêde pêş neketiye, lewra rewşenbîr ew kes in ku ji sekna xwe tavîz nadin, bi aliyekî xwe ve li civaka xwe nanêrin, wêrek in û fikr û gotinên wan li gorî "hin aliyan" teşe nagirin.
Ev pirtûka li ber destê me jî hem xwediyê sekneke dijkolonyal e, hem jî xwerexneyek (self-criticism) e di eslê xwe de ku heta niha kêm mînakên wiha çêbûne.
Rêzebûyer, li dor serlehengê bi navê Ferzend û gera wî ya li Amedê diqewime. Ferzend, bi eslê xwe ji Amûdê ye, lê ji ber sedemên polîtîk, wekî gelek kurdan, ew jî di temenekî ciwan de terka welatê xwe dike, wek penaber berê xwe dide Ewropayê. Li wir bi hezkiriya xwe Berfîn Xanimê re dizewice. Zarokeke wan çêdibe bi navê Dara. Piştî çend salan zaroka wan ji ber nexweşiyê dimire. Li ser mirina kurê wan ra zêde wext derbas nabe hevjîna lehengê me Berfîn jî xwe dikuje û Ferzendê bê welat, vêca bê malbat, bê kes û kûs dimîne. Êdî penaberî hew kêrî wî tê, dixwaze beriya mirina xwe carek be jî biçe welatê xwe û ji dûrî ve (ji ber ku qedexe ye nikare biçe)
0-30p: Kontrollü okuyucu 📖
40-70p: Hafif bağımlı 👀
80p+: Geçmiş olsun, kitaplar seni ele geçirmiş 😅
Xwendineke dijkolonyal
"Kîjan wêje, kîjan huner, kîjan çand, kîjan nirx? Ji bo kê, ji bo çi?" (177)
Ev berhem, di eslê xwe de, mukirhatina nivîskarê Kenyayî N. W. Thiongo ye ku çawa piştî çendîn salan ji mala xelkê (Yên din/Ewrupa/Mêtinger) vegeriyaye mala xwe (Em/Afrîka/Mêtinkirî). Di nav berhemê de nivîskar ji me re behsa demajoya vê vegerê (homecoming) dike. Di serî de, Thiongo bi me dide zanîn ku mêtingerî derdekî hevpar e ji bo hemî gelên mêtinkirî, lewra li ku derê biqewime, li wirê hema bêje bi heman modelan tevdigere. Ji ber hindê, herçî kesên ji vî derdî muzdarîb dema vê pirtûkê bixwînin dê bibêjin "aaa ê ev behsa me dike, nexwe Kenyayî birayên me ne, reş in lê xweş in :)" hwd. Ger wisa be çareseriya ku ji bo xelasiya Afrîkayê divê, ji bo gelên din ên mêtinkirî jî derbasdar e.
Thiongo, di berhemê de herî zêde li ser meseleya ziman disekine, lew ziman amraza ewil (belkî ya herî girîng) e ku mêtingerî bi saya wê pêk tê. Ango yên ku diçin welatan, dixwazin wan deran zevt bikin, li wir hakimiyetekî ava bikin, berî her tiştî zimanê wan welatan ji navendê derdixin û "zimanê xwe" dikin navendê. Ne tenê ziman herçî tiştên ku miletekî dike milet dikeve ber çerxa mêtingerîyê, bi vê re jî biçûkxistin û bîyanîkirin dest pê dike: "Rûxandin an bêqîmetkirina bi qesdî ya çand, huner, reqs, ol, dîrok, erdnîgarî, perwerde, çanda devkî û wêjeya gelekî û berzkirina bi zanebûn a zimanê mêtinger. Hakimiyeta zimanê gelekî ji aliyê zimanên neteweyên mêtinger ve ji bo hakimiyeta alema hişî ya yên dagirkirî pir girîng bû." (51)
Tê dîtin ku dagirkerî berî her tiştî di "hiş" de dest pê dike, lew doza azadiyê jî divê herî pêşîn di wir de dest pê bike. Tişta ku nivîskar ji me re dibêje ev e û ev jî bi rêya dagirkirina zimên pêk tê. Berzbûna zimanê "wan" bi xwe re biçûkbûna zimanê "me" tîne, bîyanîbûn dikeve
Min Helîm Yûsiv bi pirtûka navê "Mêrê Avis" naskir, di nava wê pirtûka wî de 15 kurte çîrok hebûn . Pey wê pirtûka wî min sê hep pirtûkên wî yî di jî xwendin; Tirsa Be Diran(roman) Mirî Ranazin(Kurte çîrok) û ya herî dawî jî Sobarto(Roman). Di nava roman û kurte çîrokên Helîm Yûsiv de hem tiştên fantastik û efsûnî, hem jî tiştên rastî, dîrokî û tiştên ku serê wî û însanê dî de derbas bûne hene, êşê milletî kî bindest tê de heye. Em vê tarze gellekî di nava edebîyata kurdî de nabînin, lê hem momeste Helîm hem jî momaste Bextîyar Elî roman û kurte çîrokên xwedê her car bi vê tarze êne qambile me, ev tarz herî zêde edebîyata Emerîkaya latînî de heye û ji xwe jî ev tarz tarza waye. Di nava vê edebiyatê de ne tenê tiştên rastî yan jî tiştên efsûnî hene herdu nav hevdû de ne û bi pevre rastiyeke nû derxîne holê. Vê tarzen de cîhanê herî zêde; Gabriel Garcia Marquez, Jorge Luis Borges, Julio Cortazar, Juan Rulfo, Clarice Lispector, Franz Kafka û gellek nivîskarên dîn jî tenê naskirin, lê ez bawer û hêvîdar im ku rojekê bi xera vergerek qelîte hem mamoste Helîm Yûsiv hem jî mamoste Bextiyar Elî li nava hemû cîhanê de êne naskirin û xwendin
Soborto bajarekî xeyalî ye bajarekî ku Helîm Yûsiv romana xwe de ava kiriye ev bajar kokê xwe li ser agirê sînema Amûdê de şîn bûye lê ne tenê çîroka agirê Amûdê yê çîroka milletekî û coğrafya ku ew milet jiyana xwe tê de derbas dike ye.
Romana sobarto li ser heft beşa hatiye ava kirin, vê romene de du qerekter ê mezin hene;
Silêman: çîrok dor jiyana wî de di meşê û çîrok bi devê wî tê nivîsandin Silêman jiyan, qeder û hestê miletê kurd temsîl dikê
Belkıs: cografyaya sobarto yê temsîl dike hem xwesteke Silêman e hem jî qatilê Silêman e her tim hişê Silêman li ser belkis e
Silêman romanê de behsa jîyana xwe ya berê dike, behsa
