Huzursuzluk, Mardinli Hüseyin ile DEAŞ zulmünden kaçan Ezidi kızı Meleknaz’ın trajik aşkını araştıran bir gazetecinin gözünden Orta Doğu'nun acı gerçeklerini anlatıyor. Zülfü Livaneli, merhamet ile zulmün iç içe geçtiği bu topraklarda "harese" metaforu üzerinden insanın insanı nasıl tükettiğini gözler önüne seriyor.
Genel İnceleme
Romanın kalbinde yatan ana mesaj, saf merhametin ve insan sevgisinin, ideolojiler ve toplumsal ön yargılar karşısında nasıl çaresiz bırakıldığıdır.
Bence kitabın en sarsıcı yönü Hüseyin'in katilinin tek bir kişi olmaması.
Kitap Ortadoğu’nun "harese" (kendi kanında boğulma) sarmalını acı bir şekilde deneyimler.
Ortadoğu’nun Makus Talihi (Harese Metaforu): Ortadoğu’nun, hırs ve acıdan beslenen, kendi kendini tüketen bir coğrafya haline geldiği mesajı verilir.
Livaneli, "Merhamet zulmün merhemi olamaz" diyerek, dünyadaki büyük acıların sadece "acıma duygusuyla" çözülemeyeceğini, sistemli kötülüğün karşısında bireysel merhametin bazen sahibini yakacağını anlatır.
Livaneli’ye göre, dünyada bunca adaletsizlik ve acı varken "huzurlu" yaşamak bir duyarsızlık göstergesidir. İbrahim’in hikayenin sonunda hissettiği o kalıcı huzursuzluk, aslında onun yeniden "insanlaşmasının" ve vicdanının uyanmasının bir sembolüdür.
Kitapta Ezidilik
Kitapta Ezidilerin tek tanrılı bir inanca sahip olduğu, ancak Tanrı'nın dünyayı yönettikten sonra onu Melek Tavus (Tavus Kuşu şeklinde sembolize edilen başmelek) liderliğindeki 7 meleğe bıraktığı anlatılır. Kitap, İslam coğrafyasının Melek Tavus’u yanlış bir şekilde "Şeytan" olarak yorumlaması yüzünden bu halkın yüzyıllardır "Şeytana tapanlar" iftirasına uğradığını vurgular.
Ezidilerin güneşe dönerek dua ettikleri, ışığı kutsal saydıkları, doğaya, ağaçlara ve suya kutsallık atfettikleri, beyaz giysiler giydikleri anlatılır.
Romanda satır arasında geçen ilginç ritüellerden biri de marul yememe tabusudur.
Ezidi inancında mavi renk kutsal kabul edilir ve bu kutsallıktan dolayı günlük yaşamda kullanımı üzerinde çok sert yasaklar (tabular) vardır.
Kitapta ana yurtlarının Irak’ın Sincar (Şengal) bölgesi olduğu belirtilir.
0-30p: Kontrollü okuyucu 📖
40-70p: Hafif bağımlı 👀
80p+: Geçmiş olsun, kitaplar seni ele geçirmiş 😅
Huzursuzluk İnceleme
Zülfü Livaneli’nin Huzursuzluk romanı, daha ilk sayfasında önümüze koyduğu o sarsıcı "deve dikeni" (harese) misaliyle beni ilk andan itibaren avucunun içine almayı başardı. Hikâye, İstanbul’da gazetecilik yapan İbrahim’in, Amerika’da trajik bir şekilde öldürülen Mardinli çocukluk arkadaşı Hüseyin’in izini sürmek için Mardin’e gitmesiyle başlıyor. İbrahim adım adım bu ölümün arkasındaki sır perdesini aralarken, aslında köklerine, Doğu’nun kadim kültürüne ve en önemlisi de insanlığın en derin vicdan sınavına doğru felsefi ve dini bir yolculuğa çıkıyor. Livaneli, Ortadoğu’nun o bitmek bilmeyen, kanayan yarasını bizzat yaşamlarımızın içine taşıyarak bizi IŞİD zulmünü iliklerine kadar yaşamış Ezidi bir mülteci kadın olan Meleknaz’ın içler acısı hikâyesiyle yüzleştiriyor. Kitabı okurken dinlerin, geleneklerin ve toplumsal baskıların insan zihnini nasıl şekillendirdiğini ya da nasıl duyarsızlaştırabildiğini karakterleri daha yakından tanıdıkça anlıyorsunuz; bu da insanda zihninden asla silinmeyecek bir gerçeklik duygusu ve karakterlere karşı önlenemez bir yakınlık hissi doğuruyor.
Anlatım tarzı açısından ise karşımızda gerçekten çok özgün ve ezber bozan bir üslup var. Ortadoğu'nun o sarhoş edici kanını ve özellikle kadınların çektiği acıları yüreğimin en derin yerinde hissettiğim, bazı bölümlerde çok derinden üzüldüğüm bir okuma süreci oldu. Roman derin bir vicdani hesaplaşmayla baş başa bırakıyor.
Romanı bitirdiğimde, içimde doğunun o kadim toprağından yükselen feryatların, mülteci kamplarındaki çocuk çığlıklarının tortusu kaldı; o hüzünlü ve sarsıcı hikaye günlerce zihnimin odalarında yankılanıp durdu. İstanbul’un o konforlu, o kendi halindeki gazeteci hayatından kopup çocukluk arkadaşı Hare hareketinin, yani Hüseyin’in Mardin’deki izini sürmeye giden İbrahim’in peşine takıldığım an, aslında hepimizin ne kadar kör, ne kadar bencil bir sahte huzur içinde yaşadığımızı anladım. Hüseyin’in saf, temiz ve vicdanlı yüreğinin, Ezidi bir mülteci kız olan Meleknaz’a duyduğu o derin, o her şeyi göze alan aşkı yüzünden nasıl bir trajedinin kurbanı olduğunu satır satır okumak içimi sızım sızım sızlattı. Okurken o tozlu Mardin sokaklarında, Midyat’ın o güneşten kavrulmuş taş evlerinin arasında dolaşırken burnuma hep o Ortadoğu’nun barut, kan ve çaresizlik kokan o ağır havası geldi resmen.
Beni asıl darmadağın eden ve gözlerimi dolduran şey, Meleknaz’ın o mülteci kampındaki çadırlarda, kucağında Hüseyin’in bebeğiyle, o uğradığı akılalmaz zulümlerin, o kör inançların getirdiği karanlığın yüküyle tek başına kalakaldığı o sahneler oldu. İnsanlığın, sırf kendisinden olmayana duyduğu o vahşi nefret yüzünden gencecik bir adamın hayatını elinden alışı, Meleknaz’ın o içine kapanmış, o dünyaya küsmüş dilsiz kederi boğazıma bir hıçkırık gibi düğümlendi. Hele o Hüseyin’in dillerden düşmeyen, romanın ruhuna işleyen "Ben bir insandım." felsefesi ve o kadim sözü... "Harese nedir bilir misin?" diye sorup, develerin çöldeki o dikenleri yerken kendi kanlarının tadıyla sarhoş olup ölmelerini anlatması, aslında bugünkü insanın kendi hırslarıyla kendi soyunu nasıl kuruttuğunun en acı, en samimi itirafıydı.
Kitabın kapağını kapatıp masaya bıraktığımda, o odanın sessizliğinde kendi
İsminin hakkını veren bir kitap. Okurken sürekli huzursuzluk verdi. Bu topraklarda olup içinde bulunduğu zengin kültürün farkı varmayan ayrıca bırak farkına varmayı bu zenginliğe düşman olan. Yaşanılan onca acıya sessiz kalarak zulme iştirak eden insanlar topluluğu gerçekten huzursuzluk veriyor. Bu kitapta yaşanılan acılar gerçektir ve maalesef en can yakıcı olan da bu. Kurgu metinlere ağlarken bu gerçeklerin yüreğimizi dağlaması lazım. Kitaptaki bu bölüm bence her şeyi özetliyor:
Harese nedir, bilir misin oğlum? Arapça eski bir kelimedir.
Bildiğin hırs, haris, ihtiras, muhteris sözleri
buradan türemiştir. Harese şudur evladım. Develere
çöl gemileri derler bilirsin, bu mübarek hayvan üç hafta
yemeden içmeden, aç susuz çölde yürür de yürür o
kadar dayanıklıdır yani. Bunların çölde çok sevdikleri
bir diken vardir. Gördükleri yerde o dikeni koparır
çiğnemeye başlarlar. Keskin diken devenin ağzında
yaralar açar, o yaralardan kan akmaya başlar. Tuzlu kanın tadı dikeninkiyle karışınca bu, devenin daha
çok hoşuna gider. Böylece yedikçe kanar, kanadıkça yer,
bir türlü kendi kanına doyamaz ve engel olunmazsa
kan kaybından ölür deve. Bunun adı haresedir. Bütün Ortadoğu'nun adeti budur oğlum, tarih boyunca birbirini öldürür ama aslında kendini öldürdüğünü anlamaz. Kendi kanının tadından sarhoş olur.
Zülfü Livaneli’nin "Huzursuzluk" romanı, Orta Doğu’nun kanayan yaralarını, inanç sistemlerinin yarattığı çatışmaları ve "merhamet" kavramının ağırlığını tek bir nefeste sorgulayan sarsıcı bir yapıttır. Hikaye, İstanbul’un kaosu içinde yaşayan gazeteci İbrahim’in, çocukluk arkadaşı Hüseyin’in Mardin’de bir cinayete kurban gittiğini öğrenmesiyle başlar. Bu ölümün ardındaki gizemi çözmek için yola çıkan İbrahim, Mardin’in mistik atmosferinde sadece bir cinayeti değil, insanlığın en karanlık ve en aydınlık köşelerini keşfeder.
Romanın merkezinde yer alan "harese" metaforu, eserin ruhunu özetler: Çöl develerinin dikenli bir bitkiyi yerken ağızlarının kanaması ve kendi kanlarının tadından aldıkları hazla daha çok yemeleri... Livaneli, Orta Doğu’daki bitmek bilmeyen şiddet sarmalını ve insanların birbirini yok etme hırsını bu etkileyici benzetmeyle okuyucunun zihnine kazır. Hüseyin’in Ezidi bir mülteci olan Meleknaz’a duyduğu karşılıksız ve fedakar aşk, toplumsal tabuların ve fanatizmin duvarlarına çarparak trajik bir sona sürüklenir. Meleknaz’ın şahsında cisimleşen acı, sadece bir azınlığın dramı değil, dünya genelindeki mülteci sorununun ve vicdan kaybının bir yansımasıdır.
Livaneli, oldukça yalın ve akıcı bir üslupla, mülteci kamplarının gerçekliğinden Mardin’in kadim sokaklarına kadar uzanan geniş bir coğrafyayı bir novella yoğunluğunda aktarmayı başarır. "Huzursuzluk", okuyucuya konforlu bir hikaye vaat etmez; aksine, bittiğinde zihinde yankılanan "Merhamet zulmün merhemi olamaz" cümlesiyle derin bir vicdan muhasebesi başlatır. Coğrafyanın kadere dönüştüğü topraklarda, saf bir iyiliğin ve aşkın neden barınamadığını sorgulayan bu eser, modern insanın duyarsızlığına vurulmuş sert bir tokattır.
Benim bu kitap için puanım 8.5/10.