Büşra Gültekin
@lazycell
Şu anda okuduğu kitap
Modern Homo sapiens’in zekâsı göz önüne alındığında, bazı insanların geçen yılın tohumlarının bir kenara atıldığı yerde yeni bitkilerin ortaya çıktığını fark etmeleri kaçınılmazdı. Bu, mantıklı olarak istemli bir şekilde tohum ekimine ve ardından en iyi bitkilerin tohumlarının gelecekte ekilmek üzere seçilmesine yol açacaktı. Böylece bitkilerin istemli ekimi sürdü ve tarım doğdu. İstemli bitki yetiştiriciliğinin, 11.500 ila 11.000 yıl önce, Göbekli Tepe’nin inşa edilmesiyle yaklaşık aynı zamanda Bereketli Hilal içinde birden fazla yerde başladığına dair kanıtlar bulunuyor. Bunlar arasında İsrail, Suriye’nin kuzeyi, Türkiye’nin güney doğusu ve kuzey Irak’taki bölgeler ile İran’daki Zagros Dağları yer alır. Bu merkezler arasında obsidyen, deniz kabukları, bitüm pigmentli toprak boya ve diğer malların ticaretinin yapıldığına dair çok sayıda kanıt bulunduğu için, bitki yetiştirme konusunda da bilgi alışverişi yapılmış olması muhtemeldir. Bu bölgelerde “tahıl, hasır ve kamış hasat edilmesine bağlı bir aşınma deseni gösteren” orak bıçakları bulunmuştur. Öğütme taşları, havanlar ve havan tokmakları gibi gıda hazırlamayla ilişkili diğer araçlar da ortaya çıkarılmıştır.
0-30p: Kontrollü okuyucu 📖
40-70p: Hafif bağımlı 👀
80p+: Geçmiş olsun, kitaplar seni ele geçirmiş 😅
Sonrasında tarım devrimine dönüşecek olan ilk başak hasatı, yaklaşık 20.000 yıl öncesinde Bereketli Hilal’de başlamıştır. Bu tarihten sonra da çoğu insan, yarı göçer bir şekilde, mevsimlere ve hayvan sürülerine göre hareket eden küçük gruplar hâlinde yaşamaya devam etseler de önceden belirtildiği gibi bazıları belli yerleşim yerlerinde daha uzun zaman geçirmeye başlamıştı. İsrail’de alışılmadık şekilde iyi korunmuş bir yerleşim yerinde, 19.000 yıl öncesinde insanların “bir yandan yabani arpa be yabani küçük kızıl buğday gibi tahıllardan yararlanırken” diğer yandan yabani zeytin, badem, Antep fıstığı ve üzüm topladıklarına dair kanıtlar vardır.
Bitkilerin ve Hayvanların Evcilleştirilmesi
Göbekli Tepe, yaygın şekilde Bereketli Hilal olarak anılan yay şeklindeki coğrafi bölgenin en kuzey ucunda yer alır. Bereketli Hilal günümüzde İsrail ve Filistin’den başlayıp Lübnan, Ürdün, Suriye ve Güneydoğu Türkiye üzerinden Irak ve İran’a doğru toplamda yaklaşık 1.600 km uzanır. İklim ve olumlu koşullar nedeniyle, bu bölgede alışılmışın üzerinde bir yoğunlukta yabani buğday, çavdar, arpa, mercimek, nohut ve fasulyenin yanı sıra yabani koyun, keçi, sığır ve domuz mevcuttu; dolayısıyla tarımın gelişmesi için ideal bir ortam bulunmaktaydı. Bereketli Hilal’in tarım devriminin başladığı yer olduğuna inanılmaktadır.
Klaus Schmidt’in belirttiği gibi bu durum bir soruyu akla getirir: “Ya tarımın ‘icadı’ büyük avcı toplulukları ve buna eşlik eden çalışmaların bir yan ürünü ise?” Dolayısıyla “insanların uzunca bir süre kitleler hâlinde bir arada olmaları bitkilerin evcilleştirilmesinde hızlandırıcı bir etki göstermiş olabilir.” Bir gazeteci Schmidt’in tezini şöyle özetler: “Yiyecek arayan bir grup insanın büyük bir tapınak inşa etmesi, örgütlü dinin ortaya çıkışının tarımın ve uygarlığın diğer öğelerinin yükselişinden önce olabileceğini gösterebilir.” Bu tezi destekleyen bazı bulgular “modern kızıl buğdayın bilinen en yakın atalarının Göbeki Tepe’nin sadece 97 km kuzeydoğusunda bulunduğunu” gösteren DNA çalışmalarından elde edilmiştir.
Bahsettiğimiz bu bulgulardan neler çıkarabiliriz?
En azından, tören binaları olduğu düşünülen yapıları inşa etmek için çok sayıda insanın bir araya geldiğini söyleyebiliriz. Örneğin, büyük taş sütunlarını taş ocağından Göbekli Tepe’ye taşımak için yaklaşık 500 kişiye ihtiyaç duyulduğu tahmin edilmektedir. Ancak burada en dikkat çekici nokta, tüm bunların bitki ve hayvanların evcilleştirilmesinden önce, büyük yerleşimler henüz ortaya çıkmak üzereyken yapılmış olmasıdır.