Ji bo dîroka mirovahiyê nerîne ke nû!
Puan vermedi
Dîroka Veşartî ya Jinan – Sheila Rowbotham
Ev pirtûk, yek ji berhemên herî girîng ên dîroknasîya femînîstî ye, ku di sala 1972’an de hatîye weşandin û niha jî wekî çavkanîya bingehîn tê hesibandin. Nivîskar Sheila Rowbotham, di vê xebatê de, 300 salên dawî yên dîroka Brîtanyayê dinirxîne û cih, rol û têkoşînên jinan di nav pêvajoyên aborî, civakî û siyasî de derdixe holê, yanî yên ku heta wê demê di dîrokê de hatibûn paşguhkirin an jî veşartin.
Rowbotham nîşan dide ku çawa pêşketina kapîtalîzmê, guherîna avahîya malbatê, dabeşkirina kar û desthilatdariya baviksalarî, bi hev re cihê jinan di civakê de diyar kirine. Ew îspat dike ku bindestbûna jinan ne rewşek xwezayî ye, lê encama guherînên dîrokî ye:
-Di serdema destpêka kapîtalîzmê de, jin ji karên kêrhatî hatin dûrxistin, karên wan wekî “nekar” hatin binavkirin û nirxê wan kêm hatîye dîtin.
- Têkoşînên jinan ji bo mafên xwe “mafê dengdanê, mafê xwendinê, mafê kar û mûçeyek wekhev, mafê kontrolkirina jiyana xwe ya zayendî” bi berfirehî têne şîrove kirin.
- Têkiliya di navbera çîna civakî û rewşa jinan de jî bi zelalî tê vekolîn: rewşa jina karker û jina çîna navîn her çend cûda be jî, herdu di bin bandora desthilatdariya mêran de bûn.
Nivîskar bi zelalî û zimanekî hêsan, lê kûr, nîşan dide ku jin ne tenê mexdûrên dîrokê bûn, lê di her qonaxê de li hemberî vê rewşê berxwedanî kirine û guherînên mezin bi dest xistine.
*Yekem xebatên ku dîrokê ji çavê jinan dinirxîne û valahiyek mezin di dîroknasiyê de tije dike.
* Têkiliya di navbera pergala aborî û rewşa jinan de bi awayekî rast derdixe holê.
* Ne tenê ji bo zanyaran, lê ji bo her xwendevanekî jî têgihîştî ye.
* Ev pirtûk bingeha tevgerên femînîstî yên paşerojê danîye û li ser gelek lêkolînên din bandor kirîye.
*Piraniya naverok li ser Brîtanyayê ye; rewşa jinan li
Romana Hesenê Metê a bi navê Labîrenta Cinan cara yekem di sala 1994 de çapbuye û 150 rupelî pêk tê.
Roman bi çîroka evîna Mamoste Kevanot û Nêrgisa Koçerê destpêdike. Dema berhem diherike xwîner dibîne ku vê çîrokê tu tişt romanê/ çîroka bingehîn zêde nekiriye, hema heye. Mamoste Kevanot bajariye keçika Koçer re dizewice û tê gundekî dibe mamoste. Lê di romanê de em cudahiya van kesan qet nabînin. Heta dema çîroka bingehîn a cinan destpêdike Nêrgisa Koçer hole radibe, tune dibe.
Di çapa Peywendê ( 2019) li ser pişta bergê nivisên hin navdaran hene ku qala romanê dikin. Navdara Tirk Pakîze Barişta dibêje " Realizm û surrealizma di Labîrenta Cinan de ji wan nimûneyên heyî yên ku em pê dizanin gelekî cudatir e. Û xwe dispêre cihên welê ku ji wan çavkaniyên welatên rojava jī dûrtir e, ev surrealizmeke xas e û ya nivîskar bi xwe ye." Lê ev çîrok hemî jî di nava civata Kurdan de hene. Tu şik û guman tuneye haya hemî xwênerên Kurd van gotegotan heye ango ev qinyet di civaka Kurdan de ji xwe heye. Niviskarî ev gotegot berhevkiriye û raxistiye ber xwêneran. Wekî tê zanîn li Kurdistanê wek berê gundên wisa kevneşopî zêde nemane( bo Bakûr dibejim) Ji ber wê zêdetir xwînerên îroyîn nebune şahidê van buyeran lê çawa ku min li jor jî got haya wan ji wan gotegotan heye.
Mamoste Kevanot tê gund,gund hemî dînî û cînîne, di serî de agahiyê wî ên sosretbûna gund hene dîsa jî, mamoste qet jê halî nabe şêniyên gund ne asayîne. Tu bê Mamosteyî hemî agahî ji bîr kir û hemî gundiyan vê rewşa xwe veşart, ji ber wê mamoste jê halî nabe. Da ku Gabranê Baço jê re ta bi derzî dike. Ev yek atmosferekî ava nake û xwêner maliq dimine. Bûyerên gotegotên civatê li romanê hatine û têde jî rûniştîne lê hin buyer maliq mane ne li gor hêmana çîrokêne . Ger mêrikî 52 salî keçikeke
Rêwîtiyeke Kurt-mancî li Welatê Pirpirokan
Mihteşşşem!
Piştî Mehmet Dicle, cara ewil e ez ji ziman û uslûba nivîskarekî hewqas hez dikim. Rûbar Elî, kekê ezîz, Xwedê yeke te bike hezarî û lingê te li keviran nexe.
Ev berhema li ber destê me, Welatê Pirpirokan, çend meh berê ji weşanxaneya Nûbiharê derket. Berhem ji 9 çîrokan pêk tê û li ser hev 78 rûpel e. Hemû çîrok pişta xwe dispêrin rastî û pirsgirêkên civakî. Nivîskar van pirsgirêkan ji nû ve honandiye û bi zimanekî helbestkî, bi helwesteke henûn, bi hûrik hûrik vegotiye. Ev berhema wî ya duduyan e, ya ewil Spêle (herçî nexwendine hûn li hêviya çi ne?!:) jî kêm zêde wiha baş û serkeftî bû. Lê dikarim bibêjim ku Rûbar Elî xwe ji aliyê vegotinê ve gelekî pêş xistiye. Gelek nivîskar hene tu dibînî bi dehan pirtûkan dinivîsin lê tu di wan de pêşketinekî an jî guherîneke erênî nabînî. Ji cihekî şûn da ev dibe dubarekirin û ji tehmê derdikeve. Lê Rûbar Elî berê xwe daye pêşketinê..
Piştî xwendina herdu berhemên wî, baş serwext bûm ku Rûbar Elî çavdêrekî gewre ye û bala wî tim li ser hûrgilîyan e. Ya ku berhemên wî ewqas serkeftî dikin ne mijara çîrokan e, lewra mijar pirr nas û ji nava me ne, tiştekî efsûnî jî tune ye di çîrokên wî de, hemû ji rastiyê ne û bi nêrîneke realîst hatine nivîsandin; bellam gelek caran tişta muhîm ne "çi" ye, ew "çawa" ye. Yanî mebestim çi ye? Eve ye: Rûbar Elî wekî gelek nivîskarên kurd, ji bîra miletê xwe avê vedixwe, dibe şahidê pirsgirêk û rasteqîniya miletê xwe, piştre tê van tiştên ku şahidiya wan kiriye ji nû ve lê bi şêwazeke derasayî dihûne, vedibêje. Ango beriya ku em li ser sekeftîbûna vê berhemê rawestin, divê em vê pirsê ji xwe bikin, ka gelo vî nivîskarî van çîrok û bûyerên tê da "çawa" vegotiye, bi şêwazeke çawa? bi zimanekî çawa? bi nêrîneke çawa? Bersivên van pirsan dikin ku em li ser serkeftîbûna berhemê çend tiştan
Bêhna Welat...Kurdî
Hevalnoo, carinan mirov li benda tiştekî dibe ku ruhê wî hênik bike, wekî ba bibe û di ber guhê mirov re derbas bibe. Min gava berhema 
Occo Mahabad 'a bi navê 
Helbestên Dînik xwend, tam ev hîs di dilê min de çêbû. Bawer bikin, min ev pirtûk ne wekî pirtûkên din xwend min ew hilda, danî ber sînga xwe û min rûpel bi rûpel bi wê re xeber da. Mîna ku ez bi dostekî xwe yê qedîm re li ber kulekekê rûniştim û me bi hev re dert derbas kir. Lê ya herî girîng çi bû dizanin? Gava min rûpelên vê pirtûkê vedikirin, min bêhna Kurdistanê jê girt. Ne ew bêhna di pirtûkên dîrokê de, na. Ew bêhna kixsê çiyê, bêhna xaka piştî baranê, bêhna nêrgizên ku di bin berfê de şiyar dibin. Occo di vê pirtûkê de ne mîna nivîskarekî ku ji jor de dinêre, mîna hevalekî ku bi me re di heman kolanê de meşiyaye dipeyive. Di vê dinyaya ku her kesî maskeyek kiriye ser rûyê xwe û xwe wekî aqilmend nîşan dide de, Occo bi wêrekiyeke dînane maske çirandiye. Ew dibêje ku heke em ne dîn bin, em nikarin rastiyê bibînin. Zimanê wî mîna nanê germ ê ser sêlê samîmî ye. Di her malikekê de min hîs kir ku ew behsa daxwazên me yên veşartî dike. Ev pirtûk ji bo min mîna ku ez piştî salan vegeriyam gundê xwe, çûm ser kaniya xwe û min serê xwe danî ser xaka bav û kalan. Wisa hêsan, wisa kûr û wisa dîn.
Dilê we bi pirtûkan re be, xwendineke xweş! ︎
Türkçe çevirisi:
Arkadaşlar, bazen insan ruhunu ferahlatacak, rüzgâr olup kulağının dibinden geçip gidecek bir şeylerin beklentisi içine girer. Occo Mahabad’ın Helbestên Dînik adlı eserini okuduğumda, tam da bu his kalbimde oluştu. İnanın, bu kitabı diğer kitaplar gibi okumadım onu aldım, göğsüme bastırdım ve sayfa sayfa onunla dertleştim. Sanki kadim bir dostumla bir pencere önünde oturmuşuz da birlikte dertlerimizi dökmüşüz gibi. Ama en önemlisi neydi biliyor musunuz? Bu
Occo Mahabad 'a bi navê Helbestên Dînik xwend, tam ev hîs di dilê min de çêbû. Bawer bikin, min ev pirtûk ne wekî pirtûkên din xwend min ew hilda, danî ber sînga xwe û min rûpel bi rûpel bi wê re xeber da. Mîna ku ez bi dostekî xwe yê qedîm re li ber kulekekê rûniştim û me bi hev re dert derbas kir. Lê ya herî girîng çi bû dizanin? Gava min rûpelên vê pirtûkê vedikirin, min bêhna Kurdistanê jê girt. Ne ew bêhna di pirtûkên dîrokê de, na. Ew bêhna kixsê çiyê, bêhna xaka piştî baranê, bêhna nêrgizên ku di bin berfê de şiyar dibin. Occo di vê pirtûkê de ne mîna nivîskarekî ku ji jor de dinêre, mîna hevalekî ku bi me re di heman kolanê de meşiyaye dipeyive. Di vê dinyaya ku her kesî maskeyek kiriye ser rûyê xwe û xwe wekî aqilmend nîşan dide de, Occo bi wêrekiyeke dînane maske çirandiye. Ew dibêje ku heke em ne dîn bin, em nikarin rastiyê bibînin. Zimanê wî mîna nanê germ ê ser sêlê samîmî ye. Di her malikekê de min hîs kir ku ew behsa daxwazên me yên veşartî dike. Ev pirtûk ji bo min mîna ku ez piştî salan vegeriyam gundê xwe, çûm ser kaniya xwe û min serê xwe danî ser xaka bav û kalan. Wisa hêsan, wisa kûr û wisa dîn.
Dilê we bi pirtûkan re be, xwendineke xweş! ︎
Türkçe çevirisi:
Arkadaşlar, bazen insan ruhunu ferahlatacak, rüzgâr olup kulağının dibinden geçip gidecek bir şeylerin beklentisi içine girer. Occo Mahabad’ın Helbestên Dînik adlı eserini okuduğumda, tam da bu his kalbimde oluştu. İnanın, bu kitabı diğer kitaplar gibi okumadım onu aldım, göğsüme bastırdım ve sayfa sayfa onunla dertleştim. Sanki kadim bir dostumla bir pencere önünde oturmuşuz da birlikte dertlerimizi dökmüşüz gibi. Ama en önemlisi neydi biliyor musunuz? BuNivîskar Husên Arif Revde Gurg'a xwe li ser sê hima avakiriye: Hebûn, teoriya Maslow ; ji bo jiyanê pêdiviyên sereke, û helbet Kurd û jiyana Kurdan.
Kesayetê sereke Barham dike jiyanekî bo malbata xwe û hebûna xwe ava bike; Dilê wî civata gurgên du pê dixele, pişta xwe dide wan, cîhwarekî ji xwere peyda dike û bi jin, herdu zarokên xwe li wir dijî. Naxwaze kes bê wê jiyana ku wî avakiriye . Bi derfetên xwe bi hewildanên xwe xwe re "memleketkî" ew lê serdar e de dijî. Behram kesayetek pir mêre; Hemû biryaran tena serê xwe digire, ne guh dide derfet û zextên wê jiyanê, ne jî şîretên derdorê û ê bavê Eyşê , heta qet guh nade Eyşê jî, "Gelo di bedêla demançeyê de, te tiving hebûya baştir nebû? Min wê demê gote te, di bedêla demançeyê de, hindek pereyê din jî deyn bike û bide tivingê, lê te guh neda min" Behram bersiva wê neda û xwe bêdeng kir.(Arif,2024,r.39) Pêdiviyên malê , taybetî ên parastinê û rêveberinê hemî tena serê xwe dike. Metleba wî weke ku minetê kesî neke.
Dema diçe mala apê xwe niftê bine, ap û jinapa wî bi dilekî geş jî wî pêşwazî dikin û xizmeta wî pêktînin. Dîsa jî dema pêdiviyên xwe rêz dike divê xwarina me têra me heye û geleke jî, tenê dibe nifta me kêm be em çirayê hil nakin û xilas. Ji bo minetê kesî neke dike niftê kar neyîne.
Serî de wek Maslow dema pêdiviyên xwe rêz dike pêşî wek Kurdekî divê "pêşî star,paşê debar" ( gotinên mezinan) " Lê ardê me heye. Birinc, savar, nîsk, nok û rûnê me heye. Şekir û çaya me heye, û ne tenê para deh rojan, belku ya herî kêm ku şekir û çay e, têra sê deh rojan jî dike. Tenê neft e ku me kêm heye û ew jî eger biqede, îcar em çirayê hil nakin û xilas" (Arif, 2024, r.8)
Eyş jî pêywira xwe tîne cî ango bermaltiyê dike: Karê xwerin û vexwerinê- kanî ciqas dur be û anîna avê zehmet be jî, ew
Windahî û têkoşîna gelekî
Puan vermedi
Gurê Manco ya Sadiq Ûskan. Pirtuk 435 rûpele û ji weşanxana Wardoz ê hatiye çapkirin.
Leheng/ Karakter:
Karakterên romanê bi aliyên xwe yên civakî û derûnî de gelekî balkeşên.
Berî her tiştî, Kesuma kesayetiyek e ku bi kesayetiya xwe ya bihêz derdikeve pêş xwendekara. Di demên cuda de bi navên cuda gazî wê kirine; Mayda - Nofa – Maya; wê di temenê xwe yê zarotiyê de di komkujiya Ermeniyan de malbata xwe winda kiriye, lê bi saya bedewiya xwe ew xilas bû ye. Malbata ku ew ji xwere biriye di dema xelayê de bi kîsek mevîj firotine. Dawiyê ê ku Kesûma kirîye, ew li hember doza xwînê radestî malbateke din kiriye. Kesûma pir rastî zilm û zorê hatiye. Paşê, kurê xwe Mirad li dû xwe dihilê û bi evîndarê xwe Hadî re direvê binxetê. Lê ji ber ku nikarin li wir xwe bi cih bikên, ti ne gundê Guhbende bi cih dibin. Êşên Kesûma ew bi hêz kiriye. Ew bijîşk û rêberê gund e. Gundî bê erêkirina wê ti biryaran nadin û li ser her mijarê gotina wê li ber çavan digirin. Kesûma ne tenê aqilmendê gund e, lê di heman demê de çalakvanê gund e jî. Di rûpela 196 an de ‘Keran bi guh nekin!’ û rûpela 227 an de ‘Mirêka însan peywa devê wî ye’ ev hevok karakteran eşkere dikin. Dema ku gurê manco tê gund Kesûma nêzî 60-65 sal emr jiyaye.
Karakterê din ê girîng Pipo/Kinyaz e. Ew bi awayekî bi zurna xwe ve girêdayî ye. Ew gelek caran hewl dide ku bi mîzahê li hember dijwarîyên jiyanê ser bikeve. Dema ku ew bi Kesuma re şerabê vedixwe, ew dibe fîlozofek! Di rûpela 174 an de ‘ … Însan ha di bin avê da ha li ser rûyê dinyayê be, eynî ye. Doza giran ev e ku însan xwe bi qirşikekî bigirê û nehilê bifetise. Min xwe çeng kir darê zirneyê û pif kire.’ Ev hevok bi awayekî lêgerîna aîdiyetê ya karakter nîşan dide. Di xew de jî, bi xurxurîna xwe kesên li dora xwe aciz dike. Bi taybetî ew û sofiyan li hevdû nakin;