Aslında akıl insana bahşedilmiş en muhteşem ama o derecede de yalın bir melekedir. İnsanlar aklın bizi yönlendirdiğini zanneder. Hâkikatte ise aklı yönlendiren bir olumlu, bir de olumsuz müteharrik vardır: Gönül ve nefs. Aklımız gönlümüzün önüne düşünce insan kendi yaratılışına uygun şeyler üretir; nefsin önüne düşünce sapkınlık başlar. Bu dengeyi kurma noktasında insana irade gücü verilmiştir.
Bir kerre dokunsan teline sâz-ı derûnun
Bin türlü nevâzişle düzelmez bozulunca*
* Gönül sazının teline hata ile bir kere dokunmaya gör; eğer bozulursa artık bin defa tamire kalkışsan bile düzelmez.
Eski zamanlarda, özgür düşünceliler aslında din, hukuk ve ahlak kurallarına göre yetişmiş kişilerdi. Çatışmalar ve çabalamalar sonucunda özgür düşüncelere ulaşırlardı. Ama şimdi özgür düşünceli kimseler ahlak kurallarından veya dini prensiplerden habersiz, her şeye karşı negatif yaklaşan, kelimenin tam anlamıyla yabani insanlar...