Harika bir eser. Kitap Ortaylı’nın gittiği ülkelere dair gözlemlerini anlattığı 2000’lerin başlarında gerçekleşmiş seminer ve anlatıların derlemesi. O zaman için bile bahsi geçen ülkelere en son gittiğinde ne kadar değişmiş olduklarından bahsediyor. Geçen 20 senede daha da değişmişlerdir elbette. Fakat asıl vermek istediği ülkelerin güncel durumları değil zaten; tarih boyunca üzerlerinde kurulup yıkılmış devletler, medeniyete katkıları, var olan dünya düzenindeki konumları vs.
Merak uyandıran güzel bir fragmandı. Aydınlandım. Tavsiye ederim.
Reklam
Bu eseri okurken Tanpınar’ın çalışma masasının başında, masa lambasının loş ışığında yazı yazıyorken hayal ettim. Kaleminden mürekkep değil de ışıl ışıl bir sihir akıyor gibi, hani büyücülerin, perilerin olduğu filmlerde olur ya. Sonra, “Tanpınar!” dedim; “ biz seninle bir edebiyat dergisinin iki yazarı olmalıydık. Mürekkep ve kağıt kokulu bir matbaada sabah kahvelerimizi içerken yeni yazılarımızı konuşmalıydık. Ellerim titreyerek kahve fincanımı tutarken, ‘acaba son yazım hakkında ne diyecek’ heyecanı içinde olmalıydım.” Lakin bir pazar sabahı kahvemi içerken Tanpınar üzerine inceleme yazmak vardı kaderde olan yalnızca.
Gelelim kitaba. Beş şehrin hikayesi anlatılıyor; Ankara-Erzurum-Konya-Bursa ve İstanbul. Ankara’yı zaten severek okurum, benim gözde şehrim dedim. Ama Anadolu’mun her şehri zaten okunmaya değerdir deyip başladım kitaba. Öyle dümdüz şurda şu var yazan bir monografi değildi elbet. Üzerine bolca tarih ve edebiyat sosu dökülmüş, birbirinden heyecanlı minik hikayelerle dolu inanılmaz güzellikte bir zaman yolculuğu ile karşılaştım. Beni en çok etkileyen Erzurum ve Konya oldu. Bir vakitler Erzurum’un ticaret yolları üzerinde olması ve buna bağlı olarak şehrin çok gelişmiş, halkının ise son derece müreffeh bir yaşam sürmesi en çok dikkatimi çeken detaylardan biri oldu. Endüstri devriminden sonra çehresi değişen dünyanın en çarpıcı detaylarından biriymiş meğer Erzurum, bunun üzerine hiç düşünmemiştim. Konya’yı anlattığı bölümde ise Büyük Selçuklu devletine, Mevlana’nın yaşadığı döneme, Tebrizli Şems’e kadar uzanıyor hikaye. Bu kadim şehri öyle büyüleyici anlatmış ki yazar ağzım açık okudum. Ankara’da daha çok kurtuluş savaşı yılları ve Ankara’nın başkent olma yolculuğuna değinmiş. Bursa ve İstanbul’da ise mevzu Osmanlı Devleti odaklı gelişiyor.
Haa Tabi en
İnceleme yaparken romantizmi severim, kitabın bana hissettirdiklerini büyük bir derinlikle kaleme alırım ki, yıllar sonra açıp baktığımda bende bıraktığı izleri aynı hissiyatla okuyabileyim. Lakin bu incelemeyi yazarken öfke doluyum. Romanın kalitesinden, Fatma Aliye Hanım’ın kaleminin kuvvetinden şüphem yok elbette. Fakat romandaki olaylar beni darmadağın etti, şaka yapmıyorum okuduğuma bin pişman oldum. 150 sayfa bitmek bilmedi ve ben yarım da bırakamadım.
Olaylar 19. Yüzyılın ikinci yarısında İstanbulda geçer. Romanın kahramanı Refet varlıklı bir adamın cariyesinden olma kızıdır. Babası ölünce taşradan istanbula geri dönerler ve kardeşleri dahil hiçbir akrabası Refet’e ve annesi Binnaz’a sahip çıkmaz. Büyük yokluk çekerler ve Refet onca zorluk içinde okumaya çalışır.
Dönemin ekonomik durumu, sosyal yapı, kadının toplumdaki konumu açıkça dikkat çekilmesede arka planda kendini çok güzel hissettiriyor. Okudukları okulun yapısı, kadınların günlük yaşamdaki giyimleri, yaşadıkları evler, oturdukları sofra tabak çanak insanın gözünde bir güzel canlanıyor. Fatma Aliye Hanım cariyelik kurumunun olumsuzluğundan tutun kadının okuyup meslek edinmesinin önemine kadar öylesine güzel mesajlar vermiş dönemin resmini öyle güzel çizmiş ki, ufkum daha bir genişledi. Fakat buna gerek var mıydı emin değilim çünkü roman beni çok hırpaladı. Sonlarına doğru hele iyice çileden çıktım. Bir kitap hakkında böyle konuşmayı sevmem ama üzülmeye yeriniz yoksa bence okumasanız da olur.
