Gernameyeke Gindolok
Dembaş temaşevanên hêja, em îro bi bernameyeke nû li pêş... henek henek:) ez bûm wek pêşkêşvana TRT Şeşê, tobe tobe :/
Ez ê îro behsa gernameyekê bikim ku ji aliyê Firat Cewerî ve hatiye nivîsîn. Ev, cureyeke xweş e û baş e ku di edebiyata kurdî de jî mînakên wê yên serkeftî hene. Cewerî bi wê kurdiya xwe ya sivik û şêrîn di vê berhemê de me li keştiyekê dike û li ser Deryaya reş derdixe gerê. Em ji vê gerê qayîl in..
Di pêşgotina berhemê de em jê haydar dibin ku di sala 1994an de ji aliyê Yekîtiya Nivîskarên Swêdê ji bo çar sed nivîskarên ji welatên cur bi cur, bi keştiyê rêwîtiyek li ser Deryaya Reş tê darxistin. Firat Cewerî, yek ji wan nivîskaran e û ji Swêdê tevlî vê rêwîtiyê dibe. Çar salan piştî vê rêwîtiyê, di sala 2000an de nivîskarê me vê rêwîtiyê wek pirtûk dide weşandin û çapa destê me de jî ya duduyan e ku 2015an de ji weşanxaneya Avestayê derçûye.
Nivîskarê me her kêliya vê rêwîtiyê di cem xwe de dinivîse, tê de behsa hûrgilîyên wê dike, behsa bernameyên li ser ziman û edebiyatê, behsa bajarên ku keştî lê disekine, behsa nivîskarên ku beşdarê bernameyê bûne dike û di her firsendê de jî behsa rewşa me kurdan, qedexeya li ser zimanê me û paşdamayîna edebiyata kurdî dike..
Di bernameyan de Cewerî xwestiye bêtir li ser rewşa ziman û edebiyata kurdî bisekine da ku ew çar sed nivîskarên cîhanê bêtir ji me haydar bibin, bi pirsgirêkên me yên neteweyî bihesin û li hemberî rewşa kurdan xwedî helwest bin, bêdeng nemînin. Di nav wan nivîskaran de yên wek Orhan Pamuk, Vedat Turkalî, Can Yucel û hwd. jî hebûne. Cewerî tîne ziman ku nivîskarên tirk li hemberî rewşa kurdan û qedexeya li ser kurdî çiqas bêdeng û bêxem bûne. Ya rastî, ev rexneya wî di şexsê nivîskarên tirk de ji bo hemî nivîskarên cîhanê ye.
Min ev gername bi kêfxweşî xwend, mîna ku ez belgefîlmekî temaşe
Sidîq Gorîcan berhema xwe a haîkûyan ( li gor derfetê zimanê Kurdî ) li ser hêmanên wî en sereke, xweza û kêliyé avakirye.
Bi berga berhemê kû dîmenek ji biharê, destpêdike, kêlî bi kelî li xwezayê bi vegotunek xweru diherike û bi dîmena dawiya bergê a paziyê diqede . Hema bêje hemî haîkû wek dîmen ru didin. Niviskar zêdetir mila dide ser rêça Matsuo Başo, derdorê raçavdike ,guhdar dike û dike haîkû. Her haîkû dîmena wê kêliyê digire ( #238988138) û tenê tehma wê kêliyê vedibêje. Di haîkûya15( #239547483)û a 22. (#238987852) de şayesandinên nazenîn radestî xwînêr dike . Her wuha bi haîkûyê 32 ( #239547321) û 33(#239547547)dîmena kuçe û kolanên welat digire û dibin bîreke niviskî.
Navê berhemê Gumbil e ku tê wateya kulilka darê a herî jor. Dîsa wek sernava naverokê Gupik bi Gubik Haîkû gotiye ev jê herî kêm wek navê Haîkûyan li haîkûyan hatiye. Berhem bi pêşgotina têr û tijî a cenabê Berken Bereh hê destpêkê de hevî dide xwêner. Ber ku, helbestvanê qedir bilind him qala cureya haîkûyan him jî qala haîkûyê Gorîcanî kiriye. Niviskar di destpêkêde haîkûyek ji yek jî ji avakerê rêzika haîkûyan Başo yek ji helbestvanê me yê hêja Berken Bereh û yek jî ji zargotina Kurdê xemilandiye. Bi îlutrasyonê Zozan Orak û wêneyan be him haîkû piştrastkirye him jî neşxeke nazenîn lê zêde kiriye
Hûrgilî ew qas zêde û cîbicî ne wek tevnekî tingûz dimeşe û biqede.
Reklam
Dilbîn Şahadet Sargul angaşta xwe a lisansa bilind, li ser wêjeya Kurdî de ciyê jinê, kiriye. Ev angaşt bi navê Dengê Jinê Di Romana kurmancî de wek pirtûk li weşanên Peywendê de di sala 2023 de hatiye çapkirin.
Niviskarê îdîaya xwe li ser deh romanê Kurmancî ên nûjen de kiriye.Beşa yekem de çawa kû pêşgotina xwe de jî gotiye bersiva pirsa rexneya wêjeya Feministî çiye digere. Li ser vê himê hûre hûr lêkolînan dike. Di mitolojiya Yewnan bigre heya a Sûmeran. Ji olê yekxudayî jî, Xiristiyanî bigire heya Islamê. Li ser mitan û bandora kû li ser civat û wêjeyê çawa kiriye, sekiniye.
Helbet hemû ol û mitolojiyên cihanê bandor li hev kirine. Bandor li ser wêjeye hevdu kirine û helbet wê bandor li ser wêjeya Kurdan jî bike. Lê Kurd texrîben hezar û dused ( 1200) sale qismeke mezin ola îslamê pejirandiye. Ji ber wê bandora Îslamê, li ser civata kurd û wêjeya Kurd zêdetire. Ango bandora wêje û zargotina Ereba çêbûye. Lê niviskara me zêde li ser vê xalê nesekiniye. Wekîdin ola Kurdan a qedîm Eziditî ye . Ji ber kû beriya olê yekxudayî hemî Kurd Êzidî bûn û zimanê ola Êzidî jî Kurmanciye . Bandora herî mezin a din jî bêguman Êzidîtiye. Lê bi awayekî ecêb niviskar ola Êzidîtî û bandora wê qet ne aniye ser zar û zimanan. Angaşt rexneye û rexneya Feminizmêye . Di nava bîrdozî ye edebiyetê den a herî zêde li ser civatê disekine,yek jî rexneya Marksîzte. Lê niviskara me qala rexneya Marksîzt û qala taybetiyên cîvata Kurdî nekiriye.
Çavkaniyên kû ji bo piştrastkirina teza xwe dide zêdetir ji şiroveyan , nêrina kesê duyem dike. Ango dema ji fikrên Sigmund Freud piştrast dike raste rast ji Freud nagire,ji Ekiner dike çavkaniya xwe Ekener nîşandike. Dîsa hin ciyan de bi şiroveya xwe piştrast dike.( Rûpel 25 de dibeje afirandina seretayî a ola îslamî de zayend tune ye.
XEMZÊM CEWRIKA MAKEZIMANÊ YEKurdî
Xwiner di xemê de dixeniqe. Lê dilopek hêsîr di çavê wê de nayê. Bê acîtayson û bê hêsîr çawa ev xem hatiye hûnandin. Mirov şaş û metel dimîne.
Pirtûk bi her alî va serkeftî ye. Pêşgotina Ülkü Bîngol bigre, destnîşana Bîngol a helbestkarê Danîmarkî Peter Laugesenê ku nêrîna wê a ser helbesta, heta gotina Ahmedê Xanî ku ser ziman gotiye. Kesî ne dîtî ê bêje hemû cîhan ji bo vê berhemê xebitî ye.
Tûrikê nivîskar tûjîyê. Xem tîr, şîn giran, zargotin dewlemend,ziman kûr e.
Her hevok mirov kaşî kûrahî ya makezimanê dike. Û hema bije her helbestê da zargotina Serhedê heye. Qewl, çîrok heta meselok jî hene. Bi bizavek nû, bizava dengbêjesk û teknîka nûvenivîsê va xwîner kaşî behra xemê dike. Xema gelê xwe bi awayê gelê xwe bi sewta dengbeja aniye ziman. Tu bê qey xeman gazî hev kiriye. Hîn yekî dixwînî ( hişê te ji wî tûjî ye.) eke din tê.
Dengê zengila ku dihat guhê Delalo(79). Tê guhê xwiner jî. Û dengê axê jî ("
Ax: ez, peçeka zarran, ez xaliya li ser rûyê Zîlanê,
Bira xwîna Kurmanc li min heram be.
(95)") Û zülm êdî qiriqê hevraztir dibe û xwiner jî berê xwe dide asîman û dibêje "Xwedawo gelo li esmîn têra zaran tirb hene?" (87)
Pênase jî ji makezimanê ne ( "Mîtanî qîza pêş xwînê hatibe. Mîna qelendê berdilxwîn. ( 77)")
Nifirê ku hatî kirin jî( "Kirasê we kirasê meran be. Taştêya we goştê miriyan be. (16)") Helbesta Sîha Xençerê.(r. 41).. va. Nivîskar dîsa meseloga navgundî bi makezimanê û nûvenivîs ê hûnandiye. "Goristana Winda"(88) va pey jinê ku merzelê mêr, bav û kurê xwe digerinî yî . Mezelê ku mirî yê wî xeyidîne.
Tu bê qey çavkaniya xemê ev dere an jî xem li vir dizê. 
Xemzêm 
A.Bedir
Xemzêm A.Bedir