Tarihte Bugün:
3 Ocak 1961: "49'lar Davası"
Bağımsız bir Kürt devleti kurmak istemekle suçlanan 49 kişinin yargılanmasına Ankara’da başlandı. 49’lar Davası olarak olayda 22 eylül 1959’da tutuklamalar başlamış, İleri Yurt gazetesi yazarı Musa Anter’e yayımladığı Kürtçe şiiri Qimil/Kımıl sebebiyle dava açılmıştı. Musa Anter’e destek veren 50 kişi gözaltına alınmış, gözaltına alınanlardan Mehmet Emin Batu mide kanamasından ölünce geriye 49 kişi kalmış ve dava bu sayıyla anılır olmuştu. 14 ay tutuklu kaldıktan sonra sanıklar mahkemeye çıkarılmayı beklerlerken 27 Mayıs Darbesi gerçekleşmiş, yargılamalar 3 Ocak 1961 tarihinde başlamıştı.
Dün hainleri yargılayıp kodese tıkarken, bugün hainleri serbest bırakmak için seferber olanlar var. Nereden nereye geldi Türkiye?
Qimil...Kurdî
bi çiya ketim lo apo, çiya melûlbûn rebeno
ceh seridîn lo apo, genim hûrbûn evdalo
qimil hati lo apo, bi refaye rebeno
xwar genimi lo apo, hiştî gîya rebeno
hat qimil lo apo, li zozana lo apo
xwar genimî me xezana lo apo
ro hatîbû lo apo, wexta dana lo apo
pez herekî lo apo, ser şivana rebeno
çar kulekên me man apo, li ser gûhana rebeno.
Musa Anter
Musa Anter
“Bi çîya ketim lo apo, çiya melul bûn rebeno Ceh şendi lo apo, genim hur bûn evdalo Qimil hati lo apo, bi refa ye rebeno
Xwar genimi lo apo, hişti ka ye rebeno
Hat qimil lo apo, ji zozana lo apo
Xwar genime me xizana lo apo Ro hatibû lo apo wexta dana lo apo Pez herikî lo apo ser şivana rebeno
Car kuleke me man apo li ser guhana rebeno”
Di 1943'yan de ez mudûrê "Dicle Talebe Yurdi" bûm. Rojekê du polês hatin Yurdê û ez girtim birim "Birinci şube" yê. Çawa ez ketim hundir,
sê-çar polês li min civiyan, bi pihînan, bi şeqeman û bi daran bi min ketin.
Ez şaş mam. Lawo ma min çi kiriye?
Mezinê wan got:
"Hi kurê kerê tu nizanî te çi kiriye?"
Min got:
"Na !"
"Ma kero radyoya we tune?"
Min got :
"Heye."
Got: "Xayin lawê xayînan ewqas qawînên(sêlik, plak) xweş ên bi Tirkî hene, çima hûn Yurdê de bi Kurdî difîkînin?"
Sûce min û sebeba lêxistina min, bi Kurmancî fîkandina me bû.
Paşê di 1959'an de li Diyarbekrê, di rojnama "İleri Yurdê" de bi Kurmancî min şiîrek nivîsi. Navê şiîrê "Qimil hat lo Apo" bû.
Hoy babo tu ye û te bi Kurdî nivîsiye...
Celal Bayar û temamê sernivîskarên rojnamên Tirkan rabûn ser lingan.
Hinekan digotin, "Serê wî biperçiqînin."
Hinekan digotin, "Zimanê wî jêkin."
Ez girtim û kirim hepsê. Heta ku min xwe ji nav lepên wan xelas kir, nîvê ruhê min çû.
Lê di vî nîvrihê min ê mayî de, elhemdûlillah îro di paytexta Osmaniyan de, Stenbolê, em rojnama xwe ya bi zimanê xwe dertînin.
Ez gelekî bextiyar im ku min ev roj dîtin, lê heyfa min jî ew e ku gelek hevalên min ên hêja bi vê hesretê çûn rehmetê.
Hêvî û baweriya min ew e ku wê xortên me yên hêja roj bi roj bi vî karê xwe yê spehî dilê min xweş bikin û rûhê hevalên min ên çûyî jî şad bikin.
Berê Kurd bavik bûn. Paşê bûn eşîr. Lê îro ez dinihêrim Kurd êdî bûne millet.
Xuya ye ku bavik û eşîr dîtina wan teng e, tim neyarê hev in. Her bavikek dijî bavikê din e. Her eşîr jî dijminê eşîrek din e.
Di tarîxa Kurdan de bi sed salan ji vî hawî Kurd perîşan û bindest man.
Lê ez dinihêrim îro Kurd êdî ji van dubendiyan xelas dibin.
Dibin millet.
Yanê yekpare Kurd û Kurdistan...
Rojname 29.12.1991 🌾
KımılKımıl
Yarın, Musa Anter'in öldürülmesinin yıldönümü. Hatırlatayım dedim.
Yazının okunması temennisiyle.
*
Kaynak: insanokur.org/kimil-musa-anter
*
31 Ağustos 1959 günü, Diyarbakır’da yayınlanan İleri Yurt gazetesinde Musa Anter, “Amma Ne İleri Yurt” adlı hiciv sütununda “Qimil” (Kımıl) adlı Kürtçe şiir yayınladı. Olayın ayrıntılarına girmeden söyleyelim, “kımıl”, can yoldaşı “süne” ile birlikte, tüm Cumhuriyet tarihimiz boyunca (hatta bugün de) bir türlü baş edemediğimiz bir hububat zararlısıydı. Kürtçe şiirin teması şuydu:
*
Siverekli bir kız, kımıl zararlısı tarafından samana döndürülmüş bir torba buğdayı çerçiye götürüyor, çerçi buğdayın işe yaramadığını görünce, buğdaya karşılık mal veremeyeceğini söylüyordu. Kızcağız da yüzyıllardır gelenek olduğu üzere, üzüntüsünü bir türküyle dile getiriyordu: “Bi çîya ketim lo apo, çîya melûlbûn rebeno/ Ceh seridî lo apo, genim hûrbûn êvdalo/ Qimil hatî lo apo, bi refa ye rebeno/Xwar genimî lo apo, hiştî qâye rebeno” (“Dağa tırmandım amca, zavallı dağ mahzunlaştı/Arpa olgunlaştı amca, buğday un ufak oldu biçare/Kımıl geldi amca, kafile halen de zavallı/Buğdayı yedi, geride samanı bıraktı zavallı….”) Yazar yazının sonunda şiirin kahramanı kıza şöyle diyordu: “Üzülme bacım, seni kımıl, süne ve sömürenlerin zararından kurtaracak kardeşlerin yetişiyor artık.”
Kımılın bu metaforik kullanılışını Ankara affetmedi elbette. 6 Eylül 1959 tarihli Cumhuriyet gazetesinde “Doğu illerimizden birinin merkezinde çıkan bir gazetede anlaşılmaz sebeplerle Kürtçe bir şiir neşrediliyor” dendikten sonra “İnsaf edelim. Bu Doğu ili İstanbul değil ki, 20-30 gazete çıksın da insan meşgul bir gününde hepsine bakamasın. Sonra hadi kendisi bakamadı, o il merkezinin zabıtası yok mu, adliyesi yok mu?” diye ortalık velveleye veriliyor, 19 Eylül 1959