Devlet Ana, imparatorluğun kuruluşundan önce Osmanlının ve çevresindeki beyliklerin kültürel ve gündelik yaşantılarını yansıtmaktadır. Kemal Tahir bu romanında da halk ağzını ustalıkla kullanmıştır. Kitabın neredeyse tamamında her cümlenin kendi ahengi ve kafiyeli bir anlatımı vardır. Bu bakımdan söz konusu esere, şiirsel bir sürükleyicilik ve anın nasıl geçtiğini hissettirmeyen bir hava hakimdir.
Kitap genel olarak Osmanlının nasıl badireler atlatarak zuhur ettiği, dönemin Müslüman ve gayrimüslim toplumlarının birbirlerini halt etmek için uyguladığı entrikaları etkileyici bir dille anlatmaktadır.
Belki de en önemlisi yazarın politik duruşunun bu kitapta da hissettirilmeden yansıtılmış olması benim için çok değerlidir. Kemal Tahir bireysellikten öte sisteme inanan birisidir. Bundan dolayıdır ki; her romanında olduğu gibi bu romanında da kahramanların çok basit insani zaaflarını çok nezih bir dille aktarmaktadır. Söz gelimi Türkler için çok önemli yeri olan Osman Bey'i belli özelliklerin nazara vermesine rağmen çok doğal insani arzulara sahip biri olarak göstermektedir ya da kitapta Yunus Emre'nin tasavvurumuzun çok altında bir aşık olduğunu kimseyi kırmadan incitmeden anlatmaktadır. Özetle Kemal Tahir kitaplarında, tarihte anlatılan karakterlerin hiç de öyle olağanüstü özelliklere sahip olmadığını okuyucuya aktarmayı kanaatimce misyon edinmektedir.
İki hikayeden oluşan kitabın ilki Hz Yusuf'un annesi olan Rahel'in helak olmak üzere olan kavmi için öteki alemden Rabbine yapmış olduğu münacat ve Rahelin dünyadaki yaşamının kısa bir özetidir. Ikinci hikayede ise hayata "çok sıfır" yenik başlayan bir kadının trajik bir şekilde çocuk sahibi olması sonrasinda onunla kurduğu bağ ve bir annenin gerektiğinde yavrusunun selameti için yeryüzünün en vahşi yaratigi olabileceği ibretlik bir biçimde anlatılıyor.
Bu hikayedeki kahramanımız Ruzena nın özellikle bebeğinin doğumu sonrası yaşadığı hisler bir baba olarak şansımı oldukça etkiledi. Dünyanın en değerli varlığı insan için evlat bundan hiç şüphe olmasa gerektir.
Kitap, satranç dahisi kahramanımız Czentovic in ilginç hayat hikayesi ile başlar ve ana konunun bu hikaye etrafında sekillenecegi dusunulurken yine Zweig in muhteşem kurgu kabiliyeti sayesinde Nazi almanyasinin zulmüne uğramış Dr B karakteri hikayeye entegre olur ve asıl anlatılmak istenenler burada işlenir.
Dr B karakteri itibarıyla aslında şartların olusmadigi anlarda bile insanoğlunun tekamulunun sınırının olmadığının ispatı niteliğindedir. O en karanlık umutsuz anların bile nasıl da üstesinden gelinebileceginin özetidir. Belki de çılgınlık hali ile mükemmele erismenin birbirlerinin ters simetrisi olduğunu yazinsal anlamdaki biçimidir.
