‘Devletin günlük çıkarlarıyla,’ sonsuza dek varlığını sürdürecek ‘gerçek’ arasında bir seçim yapmak zorunda kaldığında, gerçeği seçen, bu gerçeği haykıran Zola , öldüğünde Fransız devleti ve halkı tarafından Pantheon’a , Victor Hugo’nun yanına konuldu.
Dreyfus skandalı sırasında ‘devleti ve orduyu’ savunanlardan, gerçeği dile getirmekten sakınanlardan hiçbiri yok bugün Pantheon’da .
Orada, Zola yatıyor.
Odasının kapısında da ünlü yazısı duruyor.
Herhalde o günlerde, Zola’yı da suçlayan, ‘devletin çıkarlarının savunulması gerektiğini’ söyleyen çok yazı yazılmıştır, ‘devlet adaletten daha önemlidir’ diyen çok yazı böceği dolaşmıştır gazetelerin sayfalarında; o yazıların hiçbirine hiçbir yerde rastlamadım.
Fransız çocukları bugün o yazıları değil, Zola’nın yazısını okuyorlar.