Məsuliyyət, Əxlaq və İnancın Sosioloji Harmoniyası
Müştərək bir həyatı paylaşmaq sadəcə fiziki olaraq eyni məkanı bölüşmək deyil; bu, qarşılıqlı hüquq və vəzifələrin doğurduğu görünməz bir sosial müqavilədir. Cəmiyyətlərin varlığı və gələcəyi fərdlərin bu müqaviləyə — yəni bir-birlərinə qarşı olan mənəvi və hüquqi öhdəliklərinə — nə dərəcədə sadiq qalmasından asılıdır. İnsanın başqasının azadlıq sahəsinə və haqlarına hörmət etməsi daxili dünyasında "vəzifə" və "haqq" anlayışlarını müqəddəs bir dəyər kimi qəbul etməsi ilə başlayır.
Lakin insan psixologiyası, təbiəti etibarilə, fərdi ehtirasların, sonsuz istəklərin və eqoizmin təsiri altına düşməyə meyillidir. Belə anlarda fərd öz şəxsi mənafelərini kollektivin maraqlarından üstün tuta bilir. Məhz bu məqamda fərdi maraqları cilovlayacaq, insanı öz ambisiyalarından uzaqlaşdırıb başqalarının haqlarına hörmət etməyə sövq edəcək ali bir daxili qüvvəyə — mənəvi bir tənzimləyiciyə ehtiyac yaranır. Sosial tarixdə bu rolu ən effektiv şəkildə icra edən fenomen məhz dindir.
Kollektiv yaşamın qaçılmaz reallığı fərdlərin ortaq əxlaq normaları ətrafında birləşməsini zəruri edir. Çünki cəmiyyəti təşkil edən fərqli xarakterləri sarsılmaz və səmimi bir bağla bir arada tutan yeganə mənəvi bünövrə — əxlaqi yetkinlikdir. Əgər bir cəmiyyətdə fərdlər yüksək əxlaqi prinsipləri mənimsəyərlərsə, aralarındakı münasibətlər mexaniki qaydalardan çıxıb qarşılıqlı hörmət və daxili anlaşma müstəvisinə keçər. Bu isə sosial parçalanmaların qarşısını alaraq cəmiyyəti həqiqi bir daxili hüzura və kollektiv rifaha aparar.
Nəticə etibarilə, sosial həyatın təməli olan əxlaq sisteminin dayanıqlı olması üçün onun mütləq şəkildə sağlam bir bünövrəyə söykənməsi şərtdir. Yaxşı ilə pisi, doğru ilə yanlışı sadəcə nisbi maraqlara görə deyil, obyektiv şəkildə