Keşeyê Uris ê dijber desthilatdariya demê (Çar) sekinî, xeynî vegotina çîroka Finlandayê a balkêş metleba wî ewe ku Çar û civata Uris rexne bike.
Erê Finlandya bi rêvebir û gelê xwe kedeke mezin û bi jîriya xwe welatek nû avadikin. Lê biryarên siyasi ê stratejîk jî didin (#304632160 ) Biryara tevlîbûna Urisyetê a karên hundir de azadbûnê tîne. Rewşenbîr û siyasetmedarên Fînî bi vê motîvasyonê dikevine nava gel,bajar bi bajar, gund bi gund gel perwerde dikin. Wî welatê tenê tarçik û kevir heyî de sosinê sipî şîn dibin.
Petrov vê berhema xwe a dîdaktîk ewqas îdeal dike xwêner dibe hijmedkarê gelê Fînê. Vegotina bi kelecan û retorîk jî dibe hîmek ji berhemê re. Niviskar sazka bernema xwe li ser şerê di navbera başî û nebaşiyê a di navbera reş û spî de avadike. Her çi qas gelek tişt hatibin îdealîzekirin jî. Nîqaş li ser başiya îdeal te kirin. Ne başbuna Kabîl bigire heya başbuna Îsa û hwd gelek mesele hene. Bermema dokumenterî Welatê Sosinên Sipî bi Kudî ya Medenî Ogut hatiye berdestê xwênerên Kurd
Xwe nasbike!
Puan vermedi
Dema ku min cara yekem pirtûk wergirt, min guman kir ku ez ê di şerê azadiyê de rastî lehengekî birûmet lê bêrûtbe bêm. Lê gava min xwendina xwe qedand, guhertina civaka me, têkçûna nifşê xwe û têkoşîna ji bo jiyanê min hîs kir.
Roman bi taybetî li ser koçberîya navxweyî, windabûna nasnameyê û veguherîna têkiliyên malbatî dirawestê; di heman demê de jî trajedîya mirovî, têkçûna ruhanî û şertên ku mirovan di nav pergela ke tund de diguherîne vedikole.
Ev berhem li ser rêwîtiya Besri û malbata wî ye, ku piştî heft salan vedigerin gundê xwe yê li herêma Sêrtê/ Dihê- Erûh, ji bo cejnê û dîtina xizmên xwe. Di rê de, ew derbasî deverên dîrokî dibin: Cîhê şerê Emerê Filitê Qito (Dengbêj Aydın), deşta Reşkotan û Elikan, Cemîlê Çeto, Newala Qesaban.
Besri bi kurmetê xwe Zeyd re behsa paşeroj, zilmên berê û guhertinên li herêmê dike. Gava digihîjin gund, ew bi xizmên xwe re dicivin, cejnê pîroz dikin, li deverên kevn digerin û bîranînên zaroktiya xwe vedibêjin. Di nav çîrokê de, cihê gundê kevnar, guhertinên jiyanê, têkiliyên mirovan û hestên bîranînê û xwestina vegerê li kokê cihê sereke digirin.
Ji bo Besri cihên ku lê mezin bûye, gund û malbat girîng e. Ew dixwaze zarokên wî jî vî cihî bibînin û fêm bikin ku ji ku derê tên.
Berhem nîşan dide ku çawa gund û jiyana mirovan bi demê re hatiye guherandin. Berê mirov bi ker a diçûn, niha bi ereba; berê gund tijî zarok bû, niha pîr zêde ne û ciwan diçin bajaran. Gelek caran behsa demên berê tê kirin, ev yek hestên hesret û hezkirina ji bo rojên borî diafirîne.
Dema çûbun bajar; nabeyna Besrî û malbata wî ne baş e. Li hemberî bavê xwe û diya xwe hestê ne baş hîs dike.
Aliyên herî xurt ê romanê zimanê wî ye; bi zimanekî zelal, hêsan, germ, rast li carinan tûj; zimanekî sade lê herîkbar hatiye nivîsandin. Gotûbêjên
Reklam
Nirxandina Romana "Madonna bi Mantoya Kurk"
Sabahattin Ali bi romana xwe ya "Kürk Mantolu Madonna" (Madonna bi Mantoya Kurk) di edebiyata cîhanê de cihekî nemir girtiye. Her çiqas ev berhem bi tirkî hatibe nivîsandin jî, mijarên wê yên mîna tenêtî, evîn û xerîbiya mirov a li hemberî civakê, gerdûnî ne.
Li jêr nirxandineke vê klasîka mezin bi zimanê kurdî heye:
Nirxandina Romana "Madonna bi Mantoya Kurk"
1. Mijar û Destpêka Çîrokê
Roman bi çavên karmendekî ciwan dest pê dike ku li kargehekê bi Raif Efendi re nas dibe. Raif Efendi mirovekî bêdeng, li ber xwe ketî û mîna "miriyekî zindî" ye. Lê piştî mirina wî, gava lehengê me deftera wî ya bîranînan dixwîne, em dibînin ku di bin vî rûyê sar de çîrokeke evînê ya pir kûr û bi êş veşartî ye.
2. Têkiliya Raif Efendi û Maria Puder
Dilê romanê li Berlînê lê dixe. Raif Efendi li galeriyekê rastî tabloyeke bi navê "Madonna bi Mantoya Kurk" tê û di ber wê tabloyê de winda dibe. Paşê ew bi xwediya tabloyê, Maria Puder re nas dibe.
Maria Puder: Jineke serbixwe, azad û ji mêran bêhêvî ye.
Raif Efendi: Zilamekî hesas, şermok û di nav xeyalan de ye.
Têkiliya wan ne tenê evînek e, lê belê lêgerîna du ruhên tenê ye ku di nav qelebalixa dinyayê de hevdu dîtine.
3. Hêmayên Serekî: Tenêtî û Xerîbî
Sabahattin Ali di vê romanê de nîşan dide ku mirov dikare di nav malbata xwe de jî, di nav bajarê xwe de jî bibe "xerîb". Raif Efendi ji ber ku nikare xwe ji civakê re rave bike, xwe di nav bêdengiyê de vedişêre. Maria Puder jî ji ber rasteqîniya xwe, xwe ji dinyayê dûr dixe. Ev her du karakter dibin neynika "mirovê modern" ê ku di nav qerebalixê de bi tenê ye.
4. Şêwaza Nivîskêr û Psîkolojî
Hêza pirtûkê ji analîzên psîkolojîk tê. Sabahattin Ali bi hostayî ruhê mirov diweşîne. Ew behsa "dunyaya hundurîn" a mirov dike ku kesên din wê nabînin. Nivîskar nîşan dide ku her mirovek xwedî
Niviskar Şener Ozmen destê Sponizayê girtiye û bajar bi bajar welatê Kardoxî( Kurdistanê) gerandiye.
Her jar,her kesayet portreya heleke welatê Kardoxî ye :Portreyên têkçûne, windabûne , tunebûne. Hêst û ramanên wan ne rasterastin, kêm dibin, zêde dibin diguherin ji ber wê bertekên wan jî diguherin.
Tu kes azad nîne: Ji xwe azadbûn, azadanebun ne di destê wan de ye. Sedema hemî tiştan heye, hemî tişt girêdayê hevin, yekin.
Disa jî ne bê hevîne . Yek ji yê herî têkçûyî Yasîn gelek caran divê "Tu têgih ne hêjayî wê ye ku mirov xwe ji bona wê bide kuştin " ( r.165/#299075496 )
Her çiqas Xo(Zaxo), Dê ( Amûdê )û Bad(Mahabad ) hebin jî navend Zex ( Hezex)e navend bakûrê welate . Rexneyên tuj li tevahî tevgera azadiyê a li bakûr dike. Tu bê rêxistin tenê li bakûr heye. Dema dikeve geremola rexneyan dev ji kitekit û sedeman berdide,tenê dibêje 0 derbas dibe.
Dema axaftin an jî tiştek ê zimanê biyanî ( Tirkî, Farisî, Erebî) dixe navde. Wergerê nake. Ango mixabin zimanên serdest bi çend hevokan serdestiya xwe avadikin. Bi min ev ne pirzimaniye . Ev rasterast serdestiye. Ez sewraxt nebûm niviskar çima wa kiriye .
Çîrok, xwe bi honak û zimanê xwe, bi awayekî tinguz diherikî. Ez nîzanim ew hêlên têkiliyên zayendî çima ketin nav de. A rast têkiliyên zayendî gotî pênaseyek sivike. Ev rasterast pornografî bû. Niviskar çima tiştekî wa kir nîzanim. Qey heyfa wî berhema wî nehatibû?. Qey kesekî pêşiya çapê xwendibû, ew şiyar nekir . Û Kevane, nivê nîva berhemê kevane bûn. Ji ber kevana xwêner nikarî bikeve nav berhemê. Koma amedekariya çapê çima mudaxale nekir? Heyfa berhemê.Pirsgirêkên editeyeyê berhemê xwe mezintir bû.
Helbestavan û wênesaz Fewzî Bîlge di vê berhema xwe de, bi xweşbêjiyê helbestvaniya xwe bi remzeyê karanî jî wênesaziya xwe derdixe holê.
Portreyeke têkçûyînêye Pace. Em di şexsê Şewder de têkçûyîna kurte demekî dixwînin.Şevder ne kesekî pêkhatiye, ne hêza wî heye ne jî bingeheke hişmendî,tenê bo nêzikê Aso bibe dikeve nava tekoşînî, qaşo biryar digire û ji metropolan tê bajarê kevirê reş tê ew bajarê kevnar ê wêrankirî. Û ew jî têra xwe wêran dike.
Pac şêmîkbû. Şêmika hêviyê ê xeyalan. Ji ber wê hertim di pacê de Aso dîdît. Bi pêşniyara Enkidu keştî çêkir û da dû rizgariyê. Pêşniyara Enkiyê ji vê axê dîsa amûreke ji vê axê bû : Keştî bû, keştiya Nûh a mirovahî xikaskir. Xelasiya wî bajarê wêrankirî di bingeha wî de veşartî bû. Lê Şevder li metropolan hatî bû. Ne ê wê şerî bû. Gel bi awayekî dilsoz pişkirî da Şevder,lê Şevder derewkir û keçika taxê jî ji xwe kaşî bin wê bîrê kir.
Me di şexsê Şewder de têkçûyîna pêngava xendekan xwend. Pêşiyê min tenê wek portreyekî dixwend piştre min biryar girt ku , du hêmanên romanê hene.
Berhem bi vebêjerê biguman (unreliable narrator) destpêdike hêdî hêdî serhevde tê dikeve rêyekî û dawî lê tê. Alî teknîka Vegotinê,alî remzeye de serkeftî bû. Bi min vê mijarê bi van teknîkan pir rupel divêt. Dirêjtir buya emê qanehtir buna û meyê bêhtir tem jê bigirta.
Serfiraziya Serdestan, Têkçûyîna Bindestan
Bindestî çîrokeke bi çivanek e, qet bi heman awayî nadome û di her çivekî de li rûyekî din ê serdestiyê diqelibe. Şînoka Menaf Osman jî nexşeya çivanekên vê çîrokê çêdike û li ber çavên xwendevan bi dar da dike.
Menaf Osman, nivîskarekî ji Rojavayê ye, ji bajarê Hesekê ye. Di sala 1993an de ji ber xebatên siyasî tê girtin û cezayê muebetê digire. Di sala 2023an de cezayê wî diqede û tahliye dibe. Di vê pêvajoyê de gelek berhemên hêja der diçin ji qelema wî. Osman, xwediyê uslûbeke pembûyî ye û her tim ji zikê civakê dinivîse. Di vê berhema xwe de jî encamên dagirkeriyê dîsa bi uslûbeke nerm û henûn raxistiye ber me xwîneran.
Şînok pirtûkeke kurt û kûr e; cara ewil di sala 2011an de hatiye çapkirin, li ser hev 91 rûpel e û ji 13 çîrokên kurt pêk tê. Lehengên çîrokan bi piranî zarok in, zarokên ku ji ber talana dagirkeran bi tevê malbata xwe ji welatê xwe bar kirine û li welatên zordestan bûne mehkûmê xizanî û belengazîyê. Ya ku teşeyeke taybet dide vê pirtûkê ev leheng in bi min. Lewra encamên dagirkeriyê herî zêde ji çavên zarokan dikarin rasteqîntir bên dîtin, herî zêde ji devên zarokan baştir dikarin bên guhdarîkirin..
Dema min ev çîrok xwendin, yekser fîlma "Min Dît" kete bîra min. Nêzikatiya sînema û edebiyatê pirr ecêb e. Herdu jî heman tiştî dibêjin, tenê edebiyat kişandina fîlmê li hêviya xwîneran dihêle, ew senaryoya xwe dinivîse û datîne ber me. Navbermedyayî xweş qad e.
Hem di çîrokên pirtûkê de hem jî di wê fîlmê de em dibînin ku di nav miletekî de jî her kes bi heman awayî di bin tesîra dagirkeriyê de namîne. Hin kes bêtir dikişînin vî derdî û bêtir diêşin. Bê guman yên ku herî zêde diêşin, diperçiqin, tên kuştin û leqayî miemeleyên hovane tên jin û zarok in. Di çîrokên vê pirtûkê de jî em vê yekê careke dî bi zelalî dibînin.
Naxwazim behsa naveroka çîrokan
Reklam
Reklam