umut kalkan
@catavedas
panta rhei / gnothi seauton
122.jpg)
diyaloğun konusu, ‘dine uygun olan şeyin veya dindarlığın ne olduğu’dur. euthyphron, ilk olarak bu soruya, “tanrıların sevdikleri şey dine uygundur, sevmedikleri şey dine aykırıdır” şeklinde cevâp verir. ama sokrates’in bu cevâbı sorgulamasından evvel, euthyphron, babasına karşı açacağı cinayet davasını meşrulaştırmak için “zeus ve kronos*” ile “kronos ile uranos**” arasındaki mücâdeleden örnek verir. sokrates, bundan sonra şöyle bir sorgulamaya girişir:
i- kavgalar ve düşmanlıklar, daha çok öznel şeylerden -etik veya estetik ile ilgili meselelerden- çıkar. çünkü nesnel konular, ölçerek, tartılarak vs. şeylerle kavgaya dönüşmeden çözülür. oysa ki neyin iyi neyin kötü, neyin doğru neyin yanlış, neyin güzel neyin çirkin olduğu hakkında net bir şey söyleyemeyeceğimiz için bu konulardan düşmanlık ve kavga çıkar.
ii- eğer tanrılar arasında gerçekten düşmanlıklar ve kavgalar oluyorsa, bunlar iyilik-kötülük, doğruluk-yanlışlık, güzellik-çirkinlik gibi meselelerden kaynaklanır.
iii- iyilik sevilirken, kötülük sevilmez; doğruluk sevilirken, yanlışlık sevilmez; güzellik sevilirken, çirkinlik sevilmez. tanrılar bu konular hakkında birbirlerine düşmanlıklar besliyorsa, o hâlde bir şeyin iyiliği veya kötülüğü, doğruluğu veya yanlışlığı, güzelliği veya çirkinliği konusunda uzlaşamadıkları için, o şeyi bazı tanrılar severken, bazı tanrılar sevmemektedir. bu durumda, o şeyin dine uygun olup olmadığı hakkında bir şey diyemeyiz. o hâlde, tanrıların sevdikleri şeyler dine uygundur şeklindeki tanım ayırt edici olmayacak ve hattâ bazı hâllerde açıkça yanlış olacaktır.
daha sonra euthyphron, dine uygun şeyi “bütün tanrıların sevdiği şey olarak” tanımlar. bu durumda sokrates şöyle sorgulama yapar:
i- tanrılar, dine uygun şeyi dine uyan şey olduğu için mi sever; yoksa tanrılar sevdiği
sokrates, idama hüküm giydikten sonra, infâz gününü bir zindanda bekler. infâz tarihi, bir süre ertelenmiştir; bu süreden iki gün önce, dostu kriton kendisini ziyâret eder. havadan sudan konuşurlar bir müddet. daha sonra, kriton, sokrates’i idama mahkûm eden hâkimlerin sokrates’e haksızlık ettiklerini ve bu yüzden de kendisini kaçırmaya geldiğini söyler. sokrates ise, kriton’un bu niyetini sorgulamak ister. diyaloğun konusu, bunlardan müteşekkildir.
kriton’un tezleri iki boyutludur. bunlardan ilki, öznel sebeplere; ikincisi ise nesnel sebeplere dayanır. ilki, aslında bir önceki yazımızda belirttiğimiz atina ahlâkını ve düzenini çok iyi yansıtır. zirâ kriton, epey zengindir ve çok yakın dostu olan sokrates’i idamdan kurtaramadığı için toplumun çoğunluğunun kendisini ayıplayacağını dile getirir. ‘zenginlik’ ile ‘birisini idamdan kurtarmak’ arasında, toplumun kurduğu rabıtaya dikkat ediniz. atina’da yaşayan insânların büyük bir kısmı, haksız bir şekilde idama mahkûm olan kişiler için adaleti sağlama görevini, o kişilere yüklüyorlar ve bu görevi yerine getiremeyen insânları ayıplıyorlar. hâlbuki ayıplanması gereken kişilerin hâkimler olduğunu düşünmüyorlar bile. her neyse, kriton rüşvet verilmesi gereken kişilere rüşveti ayarlamış; geriye sadece sokrates’in ikna olması kalmıştır.
kriton’un tezlerinden ikincisi ise, kararın haksız bir şekilde verilmiş olmasıdır. kriton’a göre, insân, boyle durumlarda meşrû savunma hakkını kullanmalıdır. dolayısıyla, cânını kurtarma şansına sâhipse bunu hiç düşünmeden değerlendirmelidir. aksi takdirde hep kendisine hem de çevresindeki diğer insânlara karşı hata yapmış olur.
sokrates’in bu tezlere karşı ürettiği anti-tezleri ise şöyle sıralayabiliriz:
1- çoğunluğun düşünceleri hakkında:
bir kere, ‘çoğunluk her zamân doğruları
ilk önce, sokrates’in neden mahkeme huzurunda savunma yaptığını izâh edelim. bilindiği gibi, sokrates, bir felsefe doktrini yaratmaktan ziyâde var olan felsefî doktrinleri sorgulamak istiyordu. bir örnekle açıklamama müsaade ederseniz; sokrates’in, “insânların hayâttaki amacı a’dır, dolayısıyla insânlar a’yı gerçekleştirdikleri oranla iyi, doğru, erdemli ve güzel yaşamış olurlar” şeklinde bir önermesi yoktur. aksine, sokrates, bu şekilde önermelerde bulunan insânları karşısına alıp a’nın doğruluğunu sınamak istiyordu. her giriştiği sorgulama faaliyetinden sonra da muhtelif a’ları ileri süren insânların tezlerini çürütüyor ve aslında onların bir şey bilmediklerini, sohbetleri dinleyen diğer kişilere gösteriyordu. böylece, sokrates onların toplumdaki saygınlıklarını zedeliyor, bu da sokrates’in yeni yeni düşmanlar kazanmasına sebep oluyordu. sokrates, sınama faaliyetine neden girdiğini savunmasında aşağı yukarı şöyle anlatır:
bir gün, arkadaşı bir rüya görür. rüyasında, en bilge insânın sokrates olduğu kendisine bildirilir. bunun üzerine, bu rüyanın tabiri için delphoi’deki apollon tapınağı’na giderler ve apollon’un kâhini de rüyanın doğruluğunu teyit eder. o zamânlar, kâhinlerin mensubu oldukları tapınakların tanrıları ile doğrudan iletişim hâlinde olduklarına dâir bir inanç vardı. böylece sokrates, kendisinin en bilge insân olduğu düşüncesinin tanrı tarafından iletildiğini düşünüp bunun ne kadar doğru olduğunu araştırmanın, tanrı tarafından kendisine yüklenmiş bir ödev olduğunu kabûl eder. bu sebepten ötürü de kendilerine bilge diyen insânları sınamaya girişir. hedefinde üç tane sınıfa mensup olan insânlar vardır: siyasetçiler, şairler ve zanaatkârlar (o dönemde, elle yapılan her iş zanaat olarak kabûl ediliyordu, meselâ heykeltıraşlık da zanaatkârlığa dâhil
