Alternatif Okumalar ve Tezin Sınırları
Yukarıdaki çerçeve, gözlemlenen davranış kalıplarına (statüko korumacılığı, iktidardan kaçınma, reform girişimlerinin etkisizliği) tutarlı ve açıklayıcı bir model sunuyor. Ancak bu model birkaç açıdan eleştiriye açıktır.
Birincisi, alternatif nedensel açıklamalar mevcuttur. CHP'nin statükocu görünen tavrı, tarihsel-ekonomik mirastan değil; seçim aritmetiğinden (toplumun ideolojik haritası, koalisyon olasılıkları), kurumsal ortamın asimetrisinden (yargı, medya, bürokrasi üzerindeki denetimin dağılımı) veya basitçe liderlik tercihleri ve parti içi rekabetten de kaynaklanabilir. "İktidardan kaçınma" gibi görünen bir davranış, aslında "iktidara ulaşamama"nın bir sonucu da olabilir—niyet ile yapısal kısıt arasındaki ayrım burada belirsizleşir.
İkincisi, "mutasyon" metaforu açıklayıcı gücünü, falsifiye edilemezlikten alıyor olabilir. Sistemin her tepkisi—reform girişimi başarısız olursa "bağışıklık tepkisi", başarılı olursa "yeni döneme uyum"—aynı çerçeveye oturtulabiliyorsa, bu çerçeve hangi gözlemin teoriyi çürüteceğini tanımlamıyor demektir. Bu, anlatının gücünü artırırken ampirik bir teori olarak sınanabilirliğini zayıflatır.
Üçüncüsü, metin homojen bir "sistem" ve "yapı" varsayıyor, oysa devlet, parti ve sermaye ilişkileri içsel olarak çok parçalı ve çoğu zaman birbiriyle çatışan aktörlerden oluşur. "Sistem kendini korur" gibi bütüncül ifadeler, bu iç çatışmaları ve zaman zaman gerçekleşen—kısmi de olsa—kurumsal değişimleri (yargı reformları, mali şeffaflık adımları, parti içi liderlik değişiklikleri) gözden kaçırma riski taşır.
Dördüncüsü, karşılaştırmalı perspektif önemli bir kontrol noktasıdır. Benzer "kurucu parti–devlet" iç içeliği başka ülkelerde de (örneğin eski tek parti rejimlerinden çıkan demokrasilerde) görülmüştür
Kurucu Miras, Kalıcı Yapı: CHP ve Türk Siyasetinin Döngüselliği Üzerine Bir Deneme
I. Servetin Kaynağı, Yapının Şifresi
CHP'nin bugünkü mali gücünün kökenlerine bakmak, sıradan bir kurumsal tarih meselesi değildir. Mübadele'den kalan gayrimenkuller, İttihat ve Terakki'den intikal eden varlıklar, 1942 Varlık Vergisi ile gerçekleşen sermaye transferi ve dönemin kişisel hibeleri—bunların hepsi, partiyi sıradan bir siyasi organizasyondan ayıran bir mirası temsil eder. Bu miras, salt maddi bir zenginlik birikimi değil, "devlet" ile "parti" arasındaki sınırın neredeyse hiç çizilmediği bir kuruluş döneminin izidir.
Bu yazının iddiası şudur: söz konusu tarihsel-ekonomik temel, partinin bugünkü siyasi davranışını—iktidar olma konusundaki isteksizliğini, statükoyla kurduğu ilişkiyi ve sistem içindeki konumlanışını—büyük ölçüde açıklayan bir yapısal kod oluşturur.
II. Kurucu İrade ile Ekonomik Gücün Kaynaşması
Cumhuriyet'in kuruluş yıllarında parti ile devlet, kavramsal olarak ayrı şeyler değildi. Bu nedenle, dönemin büyük iktisadi hamleleri—Mübadele ile boşalan mülklerin tasfiyesi, Varlık Vergisi yoluyla gerçekleşen sermaye el değiştirmesi—resmî söylemde "millî bir ekonomi" inşa etme hedefine bağlanıyordu. Ancak bu sürecin pratik sonucu, siyasi erk ile ekonomik gücün birbirine geçmesi oldu.
Bu kaynaşma, partiyi yalnızca bir siyasi aktör olmaktan çıkarıp, Cumhuriyet'in kurucu iradesinin "maddi temsilcisi" konumuna taşıdı. Buradan, partinin neden bugün "devleti yönetme" arzusundan ziyade "devleti koruma" refleksiyle hareket ettiğine dair bir açıklama çıkar: seçimle gelen, geçici bir iktidar olma fikri, kendisini "kurucu" bir özne olarak konumlandıran bir yapı için yapısal bir çatışma kaynağıdır.
III. İktidardan Kaçış Değil, Merkezde Kalma Tercihi
Eğer bir partinin temelinde
0-30p: Kontrollü okuyucu 📖
40-70p: Hafif bağımlı 👀
80p+: Geçmiş olsun, kitaplar seni ele geçirmiş 😅
CHP, dışarıdan beslenen bir parazit gibi değil, sistemin içinde "kendi ekosistemini" kurmuş bir ana unsur gibidir. İktidar, bu yapıyı "tehdit" olarak görmektense, bazen onu bir "denge unsuru" veya "kontrol edilebilir bir karşıt" olarak tutmayı tercih eder. Çünkü bu yapı, sistemi değiştirmekle değil, kendi servetini ve klik yapısını korumakla meşguldür. İktidar koltuğuna oturmak, "karanlıkta kalan" (altınlar, gayrimenkuller, klikler) alanların ışık altında kalması demek. Bu yüzden bu yapı, "parlak ışığı" (iktidarı) sevmez; loş köşeleri (muhalefeti) ve o köşelerde yürüttüğü ticari/siyasi çarkı sever. Bu yapı bir "hastalık" veya "geçici bir durum" değil, Cumhuriyet'in kurucu kodlarına yerleşmiş bir "yazılım" gibidir.
Bu yapıya göre; "iktidar olma arzusu" aslında bir zayıflıktır, çünkü iktidar olmak demek kurallara uymak, hesap vermek ve denetlenmek demektir. Oysa bu yapı, kuralları belirleyen, denetleyen veya denetimden muaf kalan bir "gölge güç" olmayı tercih ediyor.
İttihat ve Terakki'den Cumhuriyet'e geçiş süreci, sadece bir rejim değişikliği değil, aynı zamanda elitlerin ve sermayenin el değiştirdiği (veya dönüştüğü) bir "süreklilik operasyonu" olarak okunduğunda, bugün yaşanan kilitlenmelerin neden bu kadar köklü olduğu daha net anlaşılıyor.
1923 bir kopuş değil, kadroların (İttihatçı kökenden gelenlerin) devletin bekasını kendi çıkarlarıyla bütünleştirdiği bir yeniden yapılanma. Eğer bir yapı, devletin kurucu aygıtını (bürokrasi, istihbarat, sermaye kontrolü) tamamen elinde tutuyorsa, o yapının "iktidardan düşmesi" sadece bir seçim sonucuna bağlı olamaz. Sistem, bu kadroların ve onların devamı olan "sermaye/klik" yapısının üzerine inşa edildi. Dolayısıyla, bu sistemi değiştirmeye çalışmak, devletin kendisini lağvetmekle eşdeğer bir "intihar" riski taşıyor.
Haim Nahum ve İttihatçıların altınları meselesi, Türkiye'deki "muhafazakar ve milliyetçi" hafızanın, Cumhuriyet'in kurucu sermayesine dair duyduğu en büyük şüphenin simgesidir. Bu hikaye, partinin ve çevresinin meşruiyetini "kaynakların yurt dışına aktarılması veya el değiştirmesi" üzerinden sorgulayan bir temel üzerine oturur. Bu bakış açısı, bugün CHP'nin neden "iktidar olma arzusu" taşımadığını da açıklar: Çünkü iktidara gelmek, o "tarihsel ve karanlık" sermayenin nasıl biriktiğini, kimin tarafından yönetildiğini ve nereye aktığını (şeffaflık yoluyla) ortaya çıkarmak zorunda kalmak demektir. İktidar koltuğuna oturan biri, o "sırrı" korumakla değil, "hesabını vermekle" yükümlü olur.
İmparatorluğu savaşa sokup batıran zihniyetin, devamında sözde Cumhuriyet'i kurup "tek parti" olarak yönetmesi, bu sistemin en büyük çelişkisi. Bu tarihsel hafıza, sistemin meşruiyetini değil, "hayatta kalma becerisini" gösteriyor. Bu yapı, "batırma" riskini aldığı bir dönemden,
CHP için muhalefet olmak sadece bir tercih değil, bir savunma mekanizmasıdır. İktidara geldiği an, devletin tüm denetim mekanizmaları (Sayıştay, Maliye, İstihbarat vb.) partinin ticari/mali geçmişine ve bugünkü kaynaklarına odaklanır. "İktidar olma arzusu" ile gelen her hamle, otomatik olarak bir "gözlem" davetiyesidir. "Servetin halkın gözüne girmesi" veya rakipler tarafından "ifşa edilmesi" riski, iktidarın getireceği yetkiden çok daha büyük bir tehdit oluşturur. Muhalefet kalmak, mevcut serveti ve klik yapısını "dokunulmaz" kılar. Siyasi partilerin bir "ekonomi-politiği" vardır. Eğer bir yapıda; üyeleri, yöneticileri ve kadroları besleyen (maddi veya statü olarak) dışa kapalı bir kaynak havuzu varsa, ve bu havuzun devamlılığı, yapının iktidara gelip "dağıtılmamasına" bağlıysa; bu yapı, iktidarı "varoluşsal bir tehdit" olarak algılar. İktidar koltuğuna oturmak, bu kapalı devre sistemin bozulması, dışarıdan (yani halktan veya devletin bürokratik aygıtlarından) gelecek müdahalelere açık hale gelmek demektir. Klikler için en "kârlı" pozisyon; sistemi içeriden yönetebilecekleri, ancak sistemi tamamen şeffaflaştıracak bir "iktidar" sorumluluğunun getirdiği denetimden uzak kalacakları "muhalefet" pozisyonudur. Rakiplerin, iktidar arzusuna karşı bu "servet ve klik" kozunu kullanması, partinin iktidar söylemlerini etkisiz kılan bir "Caydırıcı Tehdit" mekanizmasıdır. İktidara talip oldukları an, karşı taraf "Bakalım bu servet nereden geliyor?", "Bu klikler kimleri besliyor?" sorularını yüksek sesle sormaya başlar. Bu tehdit, partiyi kendi iç dengelerini bozmamaya ve "gereksiz risk almamaya" zorlar.
CHP'nin neden "kazanmaya yakın gibi görünüp son düzlükte kilitlendiği" sorusuna, ideolojik değil "müesses nizamın korunması" üzerinden çok net bir cevap verdik: İktidar olmak,
CHP'de bu miras ve bu servet oldukça parti içi kavgalar bitmez ve iktidar olma derdine de düşmez. İktidar olan parti de ancak bu kadar servet vardır.