Sadəcə bir Şedevr...
Azərbaycan ədəbiyyatında Tənqidi-realizm və romantizm dövrünün banilərindən hesab edilən Cəlil Məmmədquluzadə yalnız publisistik fəaliyyət göstərməmiş, ədəbiyyatımıza bir çox yeniliklər gətirmişdir. Belə ki sənətkar 1909-cü ildə tragikomediya janrının əsasını qoymuş, 1920-ci ildə başa çatdırdığı "Anamın kitabı" əsəri ilə ədəbiyyatımızın şedevrlarından birinin banisi olmuşdur. Tragikomediya janrının "Anamın kitabı" ilə bilinməsinin ən əsas səbəbi bu əsərin özündə millətçilik ideyasını, azərbaycançılığı tərənnüm etməsidir. "Anamın kitabı" sözün əsl mənası ilə cəmiyyətin əsas özəyi olan bir ailənin, bir cəmiyyətin, bir millətin tragikomediyasını göstərir. Övladların bir-birinə münasibətdə əks mövqelərdə duruşu sadəcə bir ana ilə qız övladını deyil, bir milləti də qaranlığa sövq edir. Əsərdə siz o doğmalığı sadəcə "cahil", "avam" adlandırılan çobanlardan Gülbahardan, Zəhrabəyim anadan hiss edə biləcəksiniz.
Mənim üçün əsərin ən tragikomedi hissəsi, ən ağlamalı olduğumuz səhnəsi bir rus zabitinin belə 3 qardaşın öz ana dillərinə qarşı biganəliyinə, yadlığına hiss etdiyi o təəccüb hissi idi. Ən utanmalı olduğumuz bir səhnə ilə sənətkar bir şedevr yaradıb.
Sənətkarın əsərləri o qədər dərindir ki, insan o millətçilik ideyalarını, azərbaycançılıq məfkurəsini anlamaya bilməz. Lakin vaxtikən o qədər anlaşılmayıb ki, bir çox şeyə nə qədər gecikdiyimizi dərk etmək də ayrı bir targikomediyadır.
Qısacası, millətçilik ideyaları ilə zəngin bir əsər oxumaq istəyirsinizsə, ən gözəl seçimlərdən biri məhz "Anamın kitabı" əsəridir.
Əsər mənim üçün 9/10.
Famusov Cəmiyyəti, Çatski və Aleksandr Qriboyedov
Pyes ilk nəşr olunan zaman böyük senzura ilə qarşılaşmışdı. Pyesin xeyli hissəsi ixtisar edilmişdi. Kitab yalnız yazıçının ölümündən 29 il sonra ixtisarsız nəşr oluna bildi. Bu qədər senzuraya məruz qalmasının səbəbi tənqidçilərə görə bu kitabın Moskvaya qarşı bir böhtan olması idi. Yazıçının kitabda fikirlərini əsas personajın dilində azad şəkildə deməsi tənqidçiləri olduqca narahat edirdi.
Aleksandr Qriboyedovun əsərə "Ağıldan bəla" adını verməsi təsadüfi deyil. Əsərdə təsvir olunan Famusov cəmiyyətində rüşvət, yaltaqlıq, rütbəpərəstlik və yalan normal həyat tərzi kimi qəbul edilir. Belə bir korlanmış mühitdə ağıllı, elmli, dürüst olmaq insanın xeyrinə deyil, ziyanına işləyir. (Yazıçı dekabrist idi)
Dünyanın müxtəlif ölkələrini gəzmiş, savadlı gənc oğlan Moskvaya qayıdır. Səyahətləri zamanı çox şey öyrənir və mütərəqqi görüşlərə sahib olur.
Çatski azad və tənqidi düşündüyü üçün bu cəmiyyətə uyğunlaşa bilmir və onun ağlı, savadı özü üçün bəlaya çevrilir. Əgər o da digərləri kimi kor-koranə itaət etsəydi, cəmiyyətdə asanlıqla yer tapa bilərdi. Pyesdəki obrazlar 2 ayrı sərhəddə dayanır. Biri Famusovlar, digəri isə Çatski. Famusovlar keçmişin əhəmiyyətsiz fikirləri, lazımsız adət-ənənələri ilə yaşayır. Bununla yanaşı, onlar bir tərəfdən də avropalaşmağa, avropalaşmış görünməyə çalışırlar. Çalışırlar demək elə də doğru olmaz bu situasiyada. Anlamadan qəbul edirdilər. Pyesin əvvəlində Famusov və qızı Sofiya olan pərdədə belə bir fikir söyləyir:
"Başa sal, qorusun qoy gözlərini,
Bir də oxumaqdan nədir ki fayda;
Firəng kitabları qoymur o yata,
Rus kitabı dərhal yatırdır məni."
Burada maraqlı bir istehza var. Famusov firəng kitablarının maraqlı olduğunu qəbul etmir, əksinə, bu kitabların gənclərin beynini boş xəyallarla doldurub onları yuxusuz qoyduğunu iddia edərək
Görkəmli dramaturq və publisist Cəlil Məmmədquluzadənin ölməz əsərlərindən biri - "Ölülər" əsəri. Yazıçı həmin dövrdə cəmiyyətdə hökm sürən cəhaləti, savadsızlığı və dini fanatizmi tənqid edir, həmçinin qadın azadlığı kimi mühüm məsələyə də toxunaraq, məlumatsızlığın yaratdığı bəlaları satirik formada əks etdirmişdir. Əsas sual isə "ölülər" adlandırılanlar yerin altında sonsuzluğa qovuşmuş olanlardırmı,yoxsa yer üzündə yaşayan düşünməyi bacara bilməyən insanlardırmı? Əsərin sonunda isə cavab açıq aydın qeyd edilmişdir.
Puan vermedi·78 syf.··
Beğendi
·2026 20. kitabı
·35 günde okudu
·Okunma: 18 Mayıs 2026 20:01
Cəlil Məmmədquluzadə Azərbaycan ədəbiyyatının ən böyük yazıçılarından biridir. Əsərlərində insanların cahilliyini, savadsızlığını və dövrün problemlərini elə şəkildə göstərir ki, insan oxuduqca əsəbiləşir, düşünməyə başlayır.
Ölülər də onun ən təsirli əsərlərindən biridir. Açığı, bu əsəri daha əvvəl oxumadığıma təəccübləndim. Geriliyin və cəhalətin bu qədər güclü təsviri insanı heyrətləndirir. Əsərdə insanlar o qədər kor inanc içində yaşayırlar ki, Şeyx Nəsrullah kimi biri onların savadsızlığından rahatlıqla istifadə edib istədiyi kimi yönləndirə bilir. Ən dəhşətlisi isə odur ki, insanlar bütün bunlara baxmayaraq ona inanmağa davam edirlər.
İsgəndər obrazı isə əsərdə həqiqəti görən və insanları oyatmağa çalışan yeganə insanlardan biridir. O, Şeyx Nəsrullah kimi saxta insanların əsl üzünü göstərmək istəyir, amma cəmiyyət həqiqəti görmək yerinə ona qarşı çıxır. Əsərin ən güclü tərəfi də bəlkə budur: burada “ölü” olan insanlar fiziki olaraq ölənlər deyil, düşünməyən, sorğulamayan və hər deyilənə kor-koranə inanan insanlardır.
İllər əvvəl yazılmasına baxmayaraq, bəzi şeylərin bu gün də dəyişməməsi insanı daha çox sarsıdır.
Bu kitabı mən Universitetin ikinci kursunda aldım, amma sırf müəllifi haqqında məlumatı olduğumdan onun xətrinə alınan bir kitab idi. Bir kitabsevər olaraq, bu kitabı 2022-ci ildən bəri nə mövzsuna baxmış, nə də əlimə almışdım. Sanki, kitabdakı personajların taleyi kimi, kitaba qarşı içimdə qəribə bir biganəlik vardı. Kitab oxumaq həyatımın çox önəmli bir hissəsi olsa da, bu kitabı unutmuşdum. Dünən bir dostum keçiriləcək kitab klubunda bu kitabın müzakirəsi olacağını, mənimdə gəlmək istəyib-istəmədiyimi soruşdu. Məndə razılaşdım, eləcə də dünən əlimə aldığım bu kitabın dörd illik məndə olan lənətini qırdım. İnanın mənə, kitabı bir günə bitirdim və oxuduğum zaman əlimdən buraxa bilmirdim, sanki ordakı dünyada yaşayırmışam kimi, məni o qədər içinə çəkdi ki, ordakı obrazların halına ağlayır, qəhr çəkir, heyrətlənirdim. İndi isə kitabı oxuyacaq olanlar bu hissəni görməzdən gəlsinlər, yəni spoilər kimi düşünün.
Hadisələri ilk səhifələrdə anası ilə ucqar bir kənddə kasıb bir daxmada yaşayan, Nanasının (anasına belə səslənirdi) acıqlı sözləriylə, Cəlilin hər həftə evlərinə cümə günü gəlişini səbirsizliklə gözləyən intizarıyla, evlərinə arada qonaq gəlib onlara pay gətirən Bibicanıyla, Molla Feyzullahın ona öyrətdiyi biliklərlə, quran oxumasıyla kiçik dünyasının içində yaşamını sürdürən balaca Məryəmin dilindən oxuyuruq. Kitabın ilk səhifəsində görürük ki, Nanasının ona dediyi “hərami” sözünün hələ uşaq dünyasına yad olduğundan mənasını anlaya bilmir. Beləcə, o sanki gələcək həyatından xəbər verən Nanasının gözü kimi baxdığı, nənəsindən qalan qabı əlindən salıb sındırması paramparça olacaq həyatına nişan verir və hərami olduğunu ilk dəfə anasından eşidir. Həyatın ağırılı günlərini yaşayan Nanası Cəlilin evində qulluqçu işləyərkən onun qeyri-qanuni şəkildə Cəlildən hamilə
Ebu’l-Hasan Harakani’de Fakr Kavramı
Kur’an ve hadislerde geçen “Fakr” kavramının iki ayrı anlamda kullanıldığı gö-
rülmektedir. Bunlardan biri “suret fakirliği” de denilen “maddî fakirlik”, diğeri ise
“manevî fakirlik”tir.
1. Maddî Fakirlik veya Suret Fakirliği:
İhtiyaç duyulan mala ve eşyaya malik ve sahip olmamak demektir. Kur’an’daki:
“Ganimet malları, yurtlarından ve mallarından uzaklaştırılan fakir muhacirlerin-
dir” 5
, ayeti ve benzer ayetlerde anlatılan fakrdır. Bu anlamdaki fakirlik hadislerde
de: “Fakr, insanı nerede ise küfre düşürecekti.”6
“Fakirlik, iki cihanda yüzkarasıdır.”7
İfadeleriyle anlatılmakta ve bu manada gönle sıkıntı veren fakirliğin makbul olmadığı ifade buyrulmaktadır. Tasavvufa konu olan fakr ise bu tür fakirlik değil, manevi fakirliktir.
2- Manevî Fakirlik:
Kulun kendinde varlık görmemesi, herşeyi Hakk’a irca etmesi, şahsının, amelinin,
hal ve makamının Allah’ın lütfu olduğunu kabul etmesidir. Kur’an’daki: “Ey insanlar,
siz Allah’a karşı fakir; yani muhtaçsınız. Allah ise ganîdir; yani herşeyden müstağni-
dir.”8
ve “Allah ganîdir; siz fakirlersiniz; yani O’na muhtaçsınız.”9
ayetleri bu anlamda-
ki fakrı anlatmaktadır. Peygamber Efendimiz, “Fakr, benim medar-ı iftiharımdır.” 10
buyurmaktadır. Yine başka bir hadis-i şerifinde “Allah’ım beni fakir yaşat, fakir öldür
ve fakirlerle haşret!”11; Allah’ım beni sana karşı muhtaç (fakir) kılarak müstağni eyle,
kendinden başkasına muhtaç (fakîr) etme!12 buyurmuştur. Bu hadisler manevi fakr
anlamında kullanılmıştır.
Kulun Allah’a muhtaç olması demek olan fakirlik, elbette fakiri de zengini de
kapsar. Bu anlamıyla fakir ve fukara, malı olmayan anlamına değil, “sufî ve derviş”
manasına gelir. Bu yüzden eskiden şeyhler kendilerine “Hadimu’l-fukara” (Fakirlerin
hizmetkârı) derlerdi.
İlk sufîler “yoksulluk” anlamına gelen fakr ile