Çin'de afyon kaçakçılığı, Japonya'da silah ticareti, Afrika'da köle ticareti: Daha sonra alçalmış ve şiddete yönelmiş olmakla suçlanan bu halkların çöküşünde Avrupa devletlerinin sorumlulukları aransa ve bir bilanço çıkarmak gerekse, Avrupa'nın suçlarının yığıldığı kefe daha ağır basar.
Avrupalılar, Afrika'yı ele geçirip sömürgeleştirmeye karar verdiklerinde, bu ülkelerin ilkel ve budalaca bir barbarlık içinde olduklarını ileri sürmeye başladılar. Aşağı yukarı bilinçli bir yalandı bu. Oysa, yalan söylemek çirkin bir şeyse, insanın kendi yalanlarına inanması daha da çirkindir.
Böylece ingilizler, Hindistan'dan ucuza iplik satın almak, İngiltere'ye göndermek ve bu ipliği İngiltere'de işledikten sonra işlenmiş ürünleri Hint pazarına dökme olanağını buldular ve yerli zanaatı yıktılar.