Goethe'nin (bir zamanlar) yazdığı gibi:
(Son) üç bin senenin
hesabını bilmeyen
karanlıkta bocalar
yaşasa da günbegün
İnsan kendisini her şeyin kölesi yapabilir. Evet, hatta kendi bencilliğinin bile.
Ha şöyle...
Antik çağ veya ortaçağ, rönesans veya aydınlanma döneminin farklı düşüncelerini ele alıp şu doğru, şu yanlış diyemezsin. Bundan dolayı Eflatun'un yanıldığını, veya Aristoteles'in haklı olduğunu söyleyemezsin. Hume yanıldı diyemezsin Kant veya Schelling haklıydı diyerek. Bu, tarihe uygun (hakkaniyetli) bir düşünce tarzı değil.
Yalnızca bir melek tanrıya karşı baş kaldırabilir.
Tarihsel empati yoksunluğu...
Buna karşı Herder, tarihin her döneminin kendine has değeri ve her toplumun kendine has özellikleri, kendine ait bir "halk ruhu" olduğunu iddia etti. Soru şu ki, bizler başka (eski) zamanlara ve kültürlere (zihnen) gidebiliyor muyuz (tarihsel empati).
Sevgili Hilde! İnsan beyni onu anlayabileceğimiz kadar basit olsaydı, o kadar aptal olurduk ki, onu yine anlayamazdık.