Hakan Sönmez
@lalbergaccio
Çevirilerim
Clizia: kitapyurdu.com/kitap/clizia/64...
Veba Mektubu: kitapyurdu.com/kitap/veba-mekt...
Savaş Sanatı: kitapyurdu.com/kitap/savas-san...
85 okur puanı
Ekim 2022 tarihinde katıldı
Rönesans Floransa’sında ahlakKomedya
Machiavelli, tiyatrolarında hikaye anlatıcılığını İtalyan siyasi tarihine ilişkin bir bakış açısı geliştirmek için kullanıyor. Clizia ile Il Principe-Discorsi-Istorie Fiorentine arasındaki metinler arası tarihyazımsal bağlantıları kapsamlı bir şekilde görebilirsiniz. Bu aslında yalnızca Machiavelli’ye özgü bir pratik değil, İtalyan ‘cinquecento’ edebiyatı ve tarih metinleri arasında bu tür alışverişler çokça görülür. Bu bağlamda tarih, retorik ve kavramsal açıdan karşılıklı bağımlılığı göz ardı edilmeden okunması lazım gelir: Edebiyatın kurucu “öteki”si olarak tarih ve tam tersi.
Machiavelli, esinlendiği klasik kaynağı Casina’dan bahsetmez. Bilakis, Clizia’nın proloğu kendisinden önceki bir Grek anekdotundan türetilmesi gibi incelikli bir numara gerçekleştirir. Machiavelli, Greklerden ağızdan ağza yayılarak gelen orijinal bir hikayeye çağdaş eklemeler yaparak (örneğin Nicomaco’nun eski günlerde olması gerektiği gibi Floransalı bir ‘pater familias’ın günlük rutininin hikayede belirtilmesi gibi) oyunu çağdaş dünyaya uyarlar. Ne var ki, Nicomaco’nun mücadelesinin ve Sofronia tarafından tekrar “gediğine oturtulmasının” kaçınılmaz sonucu, bizi, Clizia’yı geniş bir metafor olarak okumaya yöneltir. Olumsuz talihi önlemek bir yanılsamadır; dahası insan ne kadar ihtiyatlı olursa olsun, isteklerini talihe empoze edemez.
Machiavelli bu oyunda, ihtirasların bir toplumun düzenini tehlikeye atabileceği vurgulamak istemektedir. Bundan mülhem oyunda bedensel rejimlerin siyasi yaşamla ilintisini göstermekle kalmıyor, yöneticilerin siyasi bünyeyi nasıl düzenlediklerini de açık ediyor. Bu oyununun ne şekilde toplumsal düzen aygıtına dönüştürüldüğünün yöntemlerinin izini sürmek o kadar da zor değil, nitekim Mandragola’da olduğu gibi Clizia’da bir yandan vatandaşların özel hayatlarına
Bu yaz yanınızdan ayırmak istemeyeceğiniz kitapları sizin için bir araya getirdik.
💬 Siz olsanız bu listeden hangisiyle başlardınız?
Hümanizma’nın başlangıcıTarih
Niccolò Machiavelli’nin babası Bernardo Machiavelli’nin en değerli kitaplarından biri Titus Livius’nin ‘Roma Tarihi’ydi. Bir Floransalı basımevi için yer adları dizini derleyerek kitabı ücretsiz olarak edinir. 11 yıl sonra, 1486’da, köyde ürettiği üç şişe kırmızı şarapla takas ederek kitaba cilt yaptırır.
Floransa’da Hümanizma Hareketi’nin taşları böyle böyle yerleştiriliyordu. Zira 15. yüzyılda, dünyaya ve insanın dünyadaki yerine bakmanın yeni yolları aranıyordu. İlhamlarını bu gibi Roma kaynaklarının yanı sıra Protagoras’ın “insan her şeyin ölçüsüdür” sözünden alıyorlardı.
Monarşizm-Cumhuriyetçilik dikotomisiDüşünce
“Machiavelli, Il Principe’nin (Prens) önerdiği gibi bir monarşist miydi yoksa Discorsi’nin (Söylevler) önerdiği gibi bir cumhuriyetçi miydi?” Soru genellikle böyle sorulur, der Althusser. Ancak soruyu bu şekilde sorarsanız, hükümetlerin önceden sınıflandırılmasının aşikar olduğunu varsayarsınız. Aristoteles’ten beri klasik olan bir rejim tipolojisinin, normal anormal seyri ile farklı rejim biçimlerinin bariz olduğunu varsayarsınız. Lakin Machiavelli bu tipolojiyi kabul etmez. Machiavelli farklıydı. Hatta Machiavelli’nin düşüncesi, Galileo’nunkinden bile tamamen farklıydı. Düşüncesinin devamı gelmemiştir, bulunduğu zamanda ve ortaya çıktığı bireyde izole kalmıştır.
Althusser, Machiavelli üzerine düşünürken bir sorunla karşılaşır: ‘Fait à accomplir’i (durum yaratmayı) ‘ex nihilo’ (yoktan başlamak) şeklinde düşünmek ne anlama gelir? Althusser’in okumasında Machiavelli bu soruna iki türlü çözüm sunar. İlki “sahte” bir çözümdür: İtalya’yı birleştirme görevini yerine getirebilecek prens olarak Lorenzo de’ Medici’ye yapılan çağrıdır. Fakat Althusser’e göre “gerçek” çözüm Machiavelli’nin “yeni egemenlik altında yeni bir hükümdar” meselesindeki ısrarında yatmaktadır. Machiavelli’nin Il Principe’sinde durum biçimsel olarak budur: Bir merkez etrafında düzenlenen bir söylem vardır ama çok kritik bir fark olarak merkez boştur. Althusser, Machiavelli’nin neredeyse trajik tarih anlayışını, tarih yapma imkanının yalnızca kısmen belirli bir grup insanın elinde olduğu, mümkün olmayanın trajik bir tür devrimci gerçekliği şeklinde belirtir.
Zira Machiavelli şu ya da bu tür bir rejimi belirlemekle ilgilenmez. Tamamen farklı bir şey ister. De Sanctis ve sonra Gramsci’nin anladığı gibi, Machiavelli döneminde mutlak monarşiler olan Fransa veya İspanya gibi monarşi teorileriyle ilgilenmez.
Rönesans Floransa’sında ahlakTarih
İlber Ortaylı, Machiavelli’den bahsederken “yaptığı şeylerde derin bir tetkik var, büyük bir okuma var” deyip ekler, “yazdığı tiyatro eserleriyle de dönemin ‘ahlaki’ denilen kurallarını zedelemekle meşgul”. Gerçekten de öyle, Machiavelli bu tiyatroda aşkı ve ona eşlik eden meseleleri, politik ve teorik çıkarlarının çoğunu yeni bir aşamaya geçirebileceği bir test alanı yaratmıştır. Oyundaki Rahip Timoteo da geleneksel etik standartların her zaman geçerli olmadığını öne sürerek erdem ve ahlaksızlık arasındaki ilişkiyi karmaşıklaştırır. Şunu belirtmek lazım ki rahibin argümanı, safsatadan arınmış bir şekilde yürütülmesi ve mali kazanç beklentisiyle motive edilmesiyle yalnızca yozlaşmış kilise kurumunun değil, aynı zamanda Prens’te (Il Principe) ileri sürülen diğer argümanların izlerini de taşır. En azından, siyasi arenada kabul edilen sahtekarlıkların yatak odası söz konusu olduğunda o kadar da farklı olmadığını gösterir.
Kankurutan oyununa gelecek olursak, bu oyun Romalıların “Yeni Komedyası”ndan miras kalan bir gelenekle başlar. Genç bir adam (Callimaco) güzel bir kadını (Lucrezia) arzular ancak bir engelle karşılaşır; o da hanımefendinin avukat kocasıdır. Callimaco, mutluluğunu ancak bir zina eylemiyle elde edilebileceğine kanaat getirir. Bu, bize karanlık bir ahlaki tezahürü akla getirir fakat Machiavelli, prolog kısmında bu olayın değersiz veya uygunsuz addedilmesi halinde izleyicinin, yazarın sefil bir durumda olduğunu akılda tutması gerektiğini söyler. Sant’Andrea Percussina’daki sürgün hayatı Machiavelli’yi bu ruh haline sokmuş olmalı. Machiavelli, dur durak bilmeyen çabaları yok sayıldığı için hayal kırıklığını bir nevi bu piyese yansıtır.
İlaveten eser, çok güzel orta oyunlarıyla doludur. Avukat Nicia’nın, karısıyla yatmasına izin vermeden önce Callimaco’nun
Prens ve Söylevler’in karşılaştırmasıDüşünce
Machiavelli, Prens’te bildiği her şeye lakonik yaklaşıyor. Geleneği takip etmek, uzlaşım veya çekingenlik gerektirdiğinden, Prens kitabı, Söylevler’den daha geleneksel. Prens, akademik veya skolastik bir inceleme gibi başlıyor. Machiavelli’nin prense ön mektubunda söylediği gibi, niyeti prenslik yönetimini düzenlemek veya ona kurallar öğütlemek değil, daha ziyade siyaset felsefesi geleneğini sürdürmektir. Ana başlık, ön mektup ve diğer başlıkların Latincede yazıldığını görüyoruz. Machiavelli dinlenilmek istediği için prenslerin dilini konuşuyor: “Büyük adamlar kaybetmeyi utanç sayarlar; hile ile kazanmaya utanç olarak görmezler”. Bir azizin, bir beyefendinin ya da bir etik profesörünün dilini konuşacak olsaydı, prenslerin yetkin bir danışmanı olamazdı. Prens’in, skolastik bir eserlerden farklı olarak, yine geleneksel olan, patriotik bir şiirle bitiyor. Leo Strauss, Prens’in skolastik incelemeler ile patriotik şiirler arasında, yani iki geleneksel janr arasında, gidip geldiğine söyler.
Prens’in ilk kelimesi “Sogliono”dur (“Alışılagelmiş”). Ancak Söylevler’in ilk kelimesi “Io”dur (“Ben”). Burada bireysel Machiavelli öne çıkar.
Buna binaen, Prens’in ön mektubunda adetten uzaklaştığını açıklar: Prensin büyüklüğüne dair sözler söylemez, sadece kitabı prense sunar. Ama Söylevler’de, Prens’te yaptığı halde, prenslere kitap ithaf etmeyi küçümser. Bu olay Prens kitabının ortasında bir yerde gizlidir aslında. Fakat Prens’in başlıkları herhangi tartışmalı bir düşünceyi ele almazken, Söylevler’in bazı başlıkları bunu belirgin bir şekilde yapar. Söylevler’in iki başlığında, Machiavelli bazı şeyleri açık ve net bir şekilde sorgular. Söylevler’de modern yazılara en az dokuz referans buluruz; Prens’te sadece bir.
Prens’te eski yazarlardan yapılan tüm alıntılar Latince olarak verilir;