Yanında Napoléon'un yarı hayalperest gibi göründüğü bir adam; milli, bütün diğer milletlere güvensiz, tek bir fikrin tesiri altında; bu fikrin hem hizmetinde, hem de efendisidir. Gazi rakamlarla ifade edilemeyen bütün gerekçeleri yok saymakta, bütün sofulara, halifelere ve yohazlara karşı herkes tarafından bilinen mücadelesinde karakterinin hararetli derecede akılcı temel özelliğini fiiliyata geçirmektedir:
"Kuran'ı şimdi ilk defa Türkçe bastırıyorum, ayrıca Muhammed'in hayatını da tercüme ettiriyorum. Halk her yerde aşağı yukarı aynısının olduğunu, din ricalinin tek meselesinin karnını doyurmak olduğunu görmelidir. Camileri kimse kapatmadığı halde, bu kadar süratle boşalmasına hayret etmiyor musunuz? Türk, soydan gelme Müslüman değildir; çobanlar sadece güneşi, bulutları ve yıldızları tanır; yeryüzündeki bütün köylüler aynısını bilir, çünkü mahsul havaya bağlıdır. Türk, tabiattan başka hiçbir şeyi kutsal tanımaz!"