"Neyi seversen sev, ondan ayrılacaksın..."
İmam Gazali’nin bu derin eseri, sadece dış dünyadaki ahlaki kuralları değil, insanın kendi iç dünyasında verdiği o en büyük savaşı, nefs mücadelesini, merkeze alıyor. Kitabı okurken fark ettim ki, Gazali bize sadece "şunu yap, bunu yapma" demiyor; bir ruh hekimi gibi kalbimizin hastalıklarını (kibir, haset, öfke) tek tek teşhis ediyor. Bize faniliği hatırlatırken, kalbimizi neyle doldurmamız gerektiğinin de ipuçlarını veriyor.
Kitapta en çok etkilendiğim yön, ahlakı güzelleştirmenin bir gecede olacak bir şey olmadığını, tıpkı bir fidanı büyütür gibi sabır ve sürekli bir disiplin gerektirdiğini anlatması oldu. İnsan bu terbiyeyi hakkıyla verdiğinde ise ruhu asıl huzuruna kavuşuyor. Tıpkı eserde zikredilen o muazzam ufuk gibi: "Namaz gözümün nuru kılındı."
Günümüzün modern dünyasında sürekli dışarıya bakmaktan kendi içine bakmayı unutan, fani olanla baki olanı ayırt etmekte zorlanan her okurun kitaplığında bulunması gereken bir başucu eseri. Kalbini arındırmak, durulmak ve samimi bir muhasebe yapmak isteyen herkese gönülden tavsiye ederim. Kitapla kalın...
Kitabın Temel Tezi
Gazâlî'ye göre dil küçük bir organ olsa da etkisi çok büyüktür. İnsan çoğu zaman eline, ayağına veya gözüne hâkim olabilir; ancak diline hâkim olmakta zorlanır. Bu yüzden kişi konuşmadan önce sözünün Allah katındaki değerini düşünmelidir.
Kitabın merkezindeki fikir şudur:
"Söylenecek söz faydalı değilse susmak daha hayırlıdır."
Dilin Afetleri
Gazâlî kitabın büyük bölümünü dilin yol açtığı manevi tehlikelere ayırır.
1. Gereksiz Konuşmak
İnsanların çoğu ihtiyaç olmadığı hâlde konuşur. Saatlerce süren boş sohbetler, faydasız tartışmalar ve lüzumsuz yorumlar kalbi katılaştırır.
Gazâlî'ye göre:
Her doğru sözün söylenmesi gerekmez.
Fayda sağlamayan söz zaman kaybıdır.
Çok konuşan kişi hata yapmaya daha yatkındır.
2. Yalan
Kitapta en ağır dil günahlarından biri olarak ele alınır.
Yalan:
Güveni yok eder.
Kalbi karartır.
İnsanları birbirine düşürür.
Gazâlî yalnızca açık yalanı değil, gerçeği çarpıtmayı ve insanları yanıltmayı da yalan kapsamında değerlendirir.
3. Gıybet
Kitabın en dikkat çekici bölümlerinden biridir.
Gıybet:
Bir kimsenin hoşlanmayacağı bir özelliğini arkasından söylemektir.
Söylenen şey doğru olsa bile gıybet sayılır.
Gazâlî'ye göre insanlar gıybeti çoğu zaman günah olarak görmez ve bunu:
Şaka adı altında,
Dost sohbetinde,
Nasihat görüntüsü altında,
Hayret veya öfke bahanesiyle yaparlar.
Oysa gıybet kişinin sevaplarını tüketen gizli bir felakettir.
Her çiçeğin bir mevsimi, her kitabın bir zamanı vardır. Haziranın tadını yeni hikâyelerle çıkarın.
Savaş barıştır Özgürlük köleliktir Cehalet kuvvettir
1984’ü bitirince insanın zihninde önce olaylar değil bu ses kalıyor. Orwell sana bir hikaye anlatıp çekilmiyor seni sloganla telescreen’le ihbarla korkuyla hafızanın çöküşüyle aynı odada bırakıyor. Roman boyunca anladığım. Bu kitap bir rejimin ne kadar zalim olabileceğini anlatmaktan çok insanın hangi noktalarda içeriden kırıldığını anlatıyor.
George Orwell 1984’ü 1949’da yayımladı romanı ağır veremle boğuşurken yazdı ve son sayfalarını Jura’daki evinde tamamladı. Kitap yalnızca bir distopya klasiği olmadı Big Brother Thought Police Room 101 doublethink ve Newspeak gibi ifadeleri gündelik dile taşıdı. Bunun sebebi de şu 1984 iktidarın insanı sadece dışarıdan değil içeriden de nasıl biçimlendirdiğini gösteren ender romanlardan biri. Benim için 1984’ün asıl kudreti geleceği bilmiş olmasında değil. Asıl kudreti gerçeğin nasıl eğilip büküldüğünü sevginin nasıl bozulduğunu dilin nasıl daraltıldığını ve insanın nasıl kendi zihnine yabancılaştırıldığını adım adım göstermesinde. Bu yüzden bu romanı okurken bir ülkeye değil insanın savunmasız taraflarına bakıyorum.
Romanın Kalbi
Bu romanı sadece gözetim toplumu diye özetlemek romanın kalbini ıskalamak olur diye düşündüm. Merkezde kamera değil hakikat üstünde tekel kurma tutkusu var. Winston’ın işi geçmişi düzeltmek değildi geçmişi Parti’nin o günkü ihtiyacına göre yeniden icat etmek. Britannica’nın da özetlediği gibi Parti yalnız bedeni değil düşünceyi hafızayı ve anlamı hedefliyor Orwell Foundation da Winston’ın görevinin olayları Parti sürümüne uydurmak olduğunu açıkça vurguluyordu bizlere. Burada dil dekor değil silah. Orwell daha 1946’da dil gevşedikçe düşüncenin de gevşediğini kötü ve özensiz dilin aptalca düşünmeyi kolaylaştırdığını yazıyordu. 1984 bu fikri soyut bir deneme olmaktan çıkarıp romanın işkence
İmam Gazâlî’nin “Nefs Terbiyesi” eseri, insanın iç dünyasını düzeltmesi, kötü huylarını tanıması ve ahlâkını geliştirmesi üzerine yazılmış en etkili klasik İslami eserlerden biridir. Kitap, yalnızca teorik bilgi vermekle kalmaz.., insanın kendi nefsiyle mücadelesini nasıl yapması gerektiğini de anlatır.
İnsanın en büyük savaşı dışarıyla değil, kendi nefsiyle yaptığı savaştır. Nefs, kibir, öfke, haset, aşırı hırs ve dünya sevgisi gibi duygularla insanı yanlış yola sürükleyebilir. Bu yüzden kişi önce kendi kusurlarını görmeli, ardından sabır, şükür ve irade ile kendini terbiye etmelidir. Kitapta özellikle kalbin temizliği üzerinde durulur. Çünkü Gazâlî’ye göre davranışların kaynağı kalptir, kalp düzelirse insanın hali de düzelir.özellikle kendini geliştirmek, iç huzur aramak ve karakterini güçlendirmek isteyen kişiler için değerli bir eserdir. Amaaa kitap hızlı okunacak bir eser değildir, üzerinde düşünerek okununca etkisi daha güçlü hissedilir. Günümüzde hâlâ okunmasının nedeni de insanın iç mücadelesinin hiçbir zaman değişmemesidir. Ve selametle
Ölçü her yerde1000Kitap
İmamı Gazali, döneminin eşsiz mütefekkirlerinden biri olduğu ve bu sebeple Hüccetül İslam sıfatıyla vasıflandığı bir gerçektir. İslamın Delili sıfatını etiket olarak almasına sebep olan vasfı ise nerdeyse tüm konuları basit bir denklem haline getirip aptala anlatır gibi, ehli inkara izah etmesidir. Bu izahlar müminin imanını artırırken, kafirin aklını ilzam etmektedir.
Mizanül amel kitabı da, bu basit denklemlerden oluşan bir eserdir. Hangi amelleri işlersem hem dünyada hem ahirette mutlu olurum bunu o kadar güzel izah ediyor ki isterseniz inançsız olun hak veriyorsunuz. Gazali bu kitapta amelden kastı sadece namaz, oruç, hac gibi ibadetler değil, amel ile nefsani arzuların terbiye edilmesini, öfkenin dizginlenmesi ve bu niteliklerin kontrol altına alınmasını kastetmektedir.
“Akıllı insan peşin olan az miktarı ileride gelecek olan kat ve kat fazlasını elde etmek için terk eder” der Gazali. Bu sebeple insanın sahip olduğu duyguları nasıl dengede tutması gerektiğinin dersini verir.
Temelde insanın üç kuvvesi vardır (Akıl, Öfke, Şehvet), bu üç kuvve ifrat(Cerbeze, Tehevvür, Fucur) ve tefrit (Ahmaklık, Korkaklık, İştahsızlık) mertebelerinden uzak ve dengede (Hikmet, Şecaat, İffet) kalırsa eğer insan davranışlarını mükemmelleştirmiştir.
Kitaptan bende kalan cümleler;
-Ebedi ve yüksek nimetleri elde etme kudretine sahip olduğu halde fani ve düşük şeylere razı olan kişinin aklında kusur vardır, bedbahtlığından ve yüz çevirmesinden dolayı da bu lezzetten mahrum kalmıştır.
-Mide, kuvvelerin menbağıdır.
-Bir kişinin maksadı, faziletleri elde etmek ve Allah’a yakınlık kesb edip O’nun rızasını elde etmeye çalışmak olmadığı sürece iffet tamamlanmış olmaz.
-Sen ilme bütününü vermedikçe ilim sana bir parçasını vermez.
-Hakkı insanlar vasıtasıyla tanımayın, siz hakkı tanıyın sonra
İmam-ı Gazâlî’nin Nefs Terbiyesi ve Ahlakı Güzelleştirme kitabı, insanın önce kendi içine dönmesini isteyen çok güçlü bir eser. Açıkçası bu kitabı okurken sadece bir “ahlak” kitabı okumuyorsunuz; insanın kendi kalbiyle yüzleşmesini izliyorsunuz. Çünkü Gazâlî, insanın en büyük savaşının dışarıyla değil, kendi nefsiyle olduğunu anlatıyor.
Kitapta kibir, öfke, riya, haset, dünya sevgisi gibi insanı içten içe tüketen duygular üzerinde duruyor. Ama bunu suçlayıcı bir dille yapmıyor. Tam tersine, insanın neden hata yaptığını anlamaya çalışıyor. En etkileyici taraflarından biri de buydu bence; insanı yargılamak yerine onu terbiye etmeye çalışıyor.
Gazâlî’ye göre güzel ahlak doğuştan gelen değişmez bir şey değil. İnsan isterse kendini değiştirebilir, dönüştürebilir. İşte kitap tam olarak bunun üzerine kurulu. Nefsi bastırmak değil, onu eğitmek gerektiğini söylüyor. Bu yüzden kitap boyunca sık sık “kalp temizliği” vurgusu yapılıyor. Çünkü ona göre kalp düzelirse davranışlar da düzeliyor.
Kitabın dili eski bir döneme ait olmasına rağmen anlattıkları bugün bile inanılmaz güncel hissettiriyor. Özellikle insanın gösteriş yapma isteği, öfkesini kontrol edememesi ya da sürekli başkalarıyla kendini kıyaslaması… Bunların hepsi hâlâ çok tanıdık.
Ben bu kitabı okurken bazı satırlarda gerçekten durup düşündüm. Çünkü Gazâlî insanın başkalarına değil, önce kendisine karşı dürüst olması gerektiğini çok güçlü bir şekilde hissettiriyor. Bence bu eser sadece dini bir kitap değil; insanın kendi karakterini, kalbini ve davranışlarını sorgulatan çok derin bir iç yolculuk.