Marco Polo deyir ki, səfər etdiyi hər yeni şəhər əslində itirdiyi bir köhnə şəhərin axtarışıdır. Mən də bu kitabı açdığımda, əslində heç vaxt görmədiyim, amma içinə doğulduğum şəhərləri gəzirəm. Calvino bizə xəritələr deyil, güzgülər verir: hər bir “görünməz” şəhər, öz görmə qabiliyyətimizin sərhəddinə çevrilir.
Kubilay xanın səssizliyi, bütün imperatorların səssizliyidir – ən böyük güc belə, öz torpaqlarını anlamaq üçün bir nağılçının dilinə möhtacdır. Mənə elə gəlir ki, Calvino əslində şəhərlər haqqında deyil, danışmağın özü haqqında yazır. Çünki hər bir təsvir, hər bir “Zaira” və ya “Armilla” əslində sözlərin əl çatdıra bilmədiyi bir yeri yoxlamaq cəhdidir.
Oxuduqca başa düşürəm ki, ən real şəhərlər heç vaxt tikilməyənlərdir – arzularımızın içində çöküb qalan, xatirələrimizin kəsişməsində kölgə kimi duran şəhərlər. Hər bir məhəbbət, hər bir itki, hər bir səhər qəhvəsi – bütün bunlar əslində bir şəhərin görünməz divarlarıdır.
“Görünməz şəhərlərim” o küçələrdir ki, heç vaxt addımlamadım – amma hər axşam yuxumda gəzirəm. Bəlkə də hər birimizin öz “Eusapia”sı var: ölüləri yaşayanlardan daha canlı olan bir şəhər.
Kitabı bağlayanda deyirəm: insan yaşadığı yerdə deyil, həsrətini çəkdiyi yerdə kök salır. Və Calvino bu həsrətin adını qoymağı bacaran nadir sənətkarlardandır. Onun şəhərləri yoxdur, amma onları oxuyan hər kəs öz şəhərini tikməyə məcbur olur. Bəlkə də buna “görünməz sehr” deyirlər.
Hər dəfə düşünürəm: mən hansı şəhərdə yaşayıram? Doğulduğum yerdə, yoxsa həmişə qaçmaq istədiyim yerdə? Calvino cavab vermir, sadəcə güzgünü uzadır: “Bax, gördünmü? Budur sənin imperiyan – itirdiyin hər xiyaban, unutduğun hər görüş, heç vaxt söyləməyəcəyin hər söz...”
Və mən susuram. Çünki bəzən ən doğru cavab, Marco Polonun jestlərində olduğu kimi, sözsüz qalandır.