deniz taşkın
@tskdnz
İnsanlar bedenlerini süslemek için servet harcarlar, akıllarını süslemek içinse hiç çaba göstermezler. Bu yüzden çoğu dışarıdan parlak, içeriden çürüktür.
İmparatorlukta 1840'lardan itibaren Avrupai tarzda bankalar kurulmuş, devlet bu bankalardan borç almış, ayrıca Kırım Savaşı sırasında dış borçlanmaya da gitmişti. 1873 uluslararası mali krizi çıktığında, hükümet 1875-1876'da o sırada 200 milyon sterlinden fazla olan borçlarının faizini ödemeyi askıya aldı. Böylece Osmanlı Düyun-ı Umumiye İdaresi kuruldu (1881) ve bu idare borç faizinin ödenmesi için en önemli devlet gelirlerinin altısını ele geçirdi. Sadrazamın Bab-ı Ali'deki dairelerine nazaran daha tepede inşa edilmiş, daha yüksek ve daha güzel bir bina olan Düyun-ı Umumiye, Osmanlı devletinin iktisadi bakımdan yarı bağımlı oluşunu simgeliyordu. Oysa halı ihracatının artışı ve önce Balkanlar'da sonra da 1890'larda Asya vilayetlerinde inşa edilen demiryollarının ekonomiyi kamçılaması gibi örneklerin gösterdiği üzere, Osmanlı ekonomisi getirilen bütün kısıtlamalara rağmen belirgin bir gelişim ve değişim içindeydi.
Tanzimatın zayıf halkası maliyeydi. Gelir tahsilatını ve ödemeleri merkezileştirme çabalarının tam da Avrupa hükümetleriyle serbest ticaret anlaşmalarının imzalanmaya başladığı sırada meyve vermeyişi, devlet maliyesini hızla bir girdaba doğru sürükledi. Daha önceki onyıllarda ortaya çıkmış olup hala için için kaynamakta olan mali kriz, 1844'te yeni çift metalli sikkelerin tedavüle çıkmasıyla sona erse de, hükümet 1840'ta banknot da basmak zorun da kaldı; bu "kaime"ler Kırım Savaşından itibaren ciddi değer kaybına uğradı ve ancak 1862'de tedavülden çekildi; daha sonra yine savaş koşulları yüzünden iki kere daha banknot çıkarıldı (1876-1879, 1914-1922) ve değer kaybı daha da fazla oldu. Osmanlı mültezimlerinin doymak bilmezliği Osmanlı karşıtı milliyetçilerin her zaman baş vurdukları bir temaydı, Osmanlı vergi sisteminin eşitsiz ve tutarsız olmadığı da söylenemezdi; ne var ki elimizdeki bazı ipuçlarına göre Tanzimat reformları için daha baştan yeterli finansman sağlanamamıştı.
Tanzimat döneminde, Bab-ı Ali vilayetlerde eski İslam ve Türk devletlerindeki gibi yöneticinin askeri ve idari işlevlerini birleştirmekten vazgeçip sivil memurların çalıştığı bir taşra idaresi kurmaya da başladı. Nitelik itibariyle diplomatların rolünün gitgide artışı ve nicelik itibariyle memurların taşraya gönderilişi, mülkiye mensuplarını 19. yüzyılın başlıca eliti haline getirdi. 1790'larda hepsi İstanbul'da çalışan iki bin kişiden ibaret olan kalemiye, 1890'a gelindiğinde çoğu muhakkak ki taşrada hizmet eden 35.000 kişilik bir mülkiye ordusuna dönüşmüştü. Hükümet eğitim, ticaret, tarım, bayındırlık ve halk sağlığı gibi alanlardaki rolünü genişletmenin yanı sıra taşrada sayısız meclis oluşturdu, bu meclislerde sadece devlet görevlileri değil, dini cemaat liderleri ve yerel eşraf da bir araya geliyordu. Merkezileşme döneminde ayan politikasının daha küçük çapta da olsa sürmesinde önemli birer unsur olan bu meclisler hem hükümetin ufkunu genişletiyor hem de halkın gitgide artan bir kesiminin yönetimde tecrübe kazanmasını sağlıyordu.
Merkezileşme sadece gücün merkezde toplanması değil, bu gücün bütün imparatorlukta hakim kılınması anlamına geliyordu. Tanzimatın etkilediği alanlar elbette taşra yönetimiyle sınırlı değildi; ama en güçlü etkilerinin birçoğu bu alanda görülmüştü. Ufukta neyin belireceğine dair erken bir işaret 1840'ların ortasında ortaya çıktı: Hükümet Anadolu'da ve Balkanlar'ın Tuna'nın güneyine düşen kesiminde vergi yükümlüleri ile gelir kaynaklarının sayımını yaptırdı. Yeni mali idarenin temelini atmak için gerçekleştirilen bu sayımın sonuçları Osmanlı arşivlerindeki 17.000 defterde kayıtlıdır. Muhtemelen Osmanlı tarihindeki bütün sayımların en kapsamlısı olup, Osmanlıların Tanzimat döneminde hem kendi devletlerinin hem de diğer Türk-Moğol devletlerinin erken dönemlerinde yapılanlarla karşılaştırılabilecek kadar büyük çaplı bir idari program yürütebildiklerinin kanıtıdır.
Tanzimatın etkisi o kadar geniş bir yelpazeye yayılmıştır ki özetlemesi çok zordur; ancak bazı temalar öne çıkar.
Acil hedeflerden biri, kabaran ayrılıkçı Balkan milliyetçilik dalgasına karşı imparatorluğun heterojen nüfusunda yeniden bir birlik duygusu yaratmaktı. Geleneksel hükümdarın adaleti söylemi ile Gülhane fermanının vaatlerinden yola çıkan Tanzimat dönemi devlet adamları, hangi dinden olursa olsun bütün Osmanlı tebaasına eşitlik tanıyan yeni bir politika geliştirdiler. O zamana kadar sadece yönetici elitin kimliği olan Osmanlılığı, ayrılıkçılığın cazibesine karşı koymak ve tebaayı bir arada tutabilmek için yeni bir milletlerüstü emperyal kavram olarak yeniden tanımladılar. Özellikle de ayrılıkçı hareketlerin güçlenmeye başladığı vilayetlerde çatışmalar çıktığında, Avrupa hükümetleri Osmanlı Hükümeti'ni eşitlikçi politikayı gözardı etmekle suçlayacaklardı. Ama Osmanlı yönetimi, örneğin 1856'da Hatt-ı Hümayunla ve 1876'da Kanun-ı Esasiyle eşitlikçi vaatlerini tekrarlayıp genişletti ve gayrimüslimleri en erken dönemlerden beri görülmedik şekilde sivil devlet memuru saflarına katmaya başladı.