deniz taşkın
@tskdnz
İnsanlar bedenlerini süslemek için servet harcarlar, akıllarını süslemek içinse hiç çaba göstermezler. Bu yüzden çoğu dışarıdan parlak, içeriden çürüktür.
II. Mahmud 1839'da öldükten sonra, neredeyse kırk yıl boyunca onun kadar kararlı bir padişah çıkmadı. Reformlar II. Mahmud ve III. Selim'in işaret ettiği doğrultuda sürdü, nitekim 1839'dan 1870'lere kadar süren dönem "Tanzimat" diye bilinir. Bu dönemin farklılığı liderlerin artık sivil bürokrat elit arasından çıkmasıdır. Islahatın ilk hedeflerinin askeri oluşu yüzünden, Türk-Moğol askeri devlet geleneği de göz önüne alınırsa, Tanzimat dönemindeki sivil-bürokrat zümrenin hegemonyası bir paradoks gibi görünebilir. Ancak merkezi Osmanlı Hükümeti ile Mısır Valisi Mehmed Ali Paşa arasındaki, II. Mahmud'un son günlerine gölge düşüren çatışma gibi bir kriz, imparatorluğun artık uluslararası destek olmaksızın çıkarlarını sadece orduyla savunamayacağını göstermişti. Bu desteği sağlamak için gerekli müzakereleri yürütebilenler askerler değil, daha ziyade yeni sivil-memur elite mensup Fransızca bilen diplomatları.
Reklam
Tarihin bir cilvesi olarak, III. Selim ve II.
Mahmud'un eski ayan ailelerinin yerine yeni, daha eğitimli ve padişaha sadık bir elit zümre geçirme arzularına rağmen, bu elitin üyeleri zamanla sadakatlerini padişahtan, yeni mekteplerde edindikleri soyut devlet ve ulus ideallerine aktardılar; bu değişimden daha sonra yurtsever siyasi muhalefet hareketleri çıktı. Kabile ve klandan imparatorluk ve ulusa yüzyıllar süren geçişte, ideal olarak kişisellikten arınmış, profesyonel sadakat duygusuna sahip yeni elitlerin yaratılışı, kabile bağlarından arınmış, hükümdarlarına sadık maiyetlerin yaratılışı kadar ciddi bir değişimdi.
II. Mahmud 1830'larda eski kalemiye mensuplarını bir sivil bürokrasiye döndürecek önlemleri yürürlüğe koydu.
Sivil ve askeri seçkinler zümresini eğitecek yeni okullar kurdu; bu okullar daha sonraki devlet okulları sisteminin temelini oluşturacaktı. Mahmud merkezi hükümeti bakanlıklar şeklinde yeniden örgütlemeye başladı; sivil, askeri ve dini rütbeleri standartlaştırdı; eski her yıl yeniden atama sistemini terk etti; maaş sistemini getirdi; eskiden padişahın kulu statüsünde olan memurların bazı hukuki mahrumiyetlerini kaldırdı. Mahmud'un ölümünden kısa bir süre sonra ilan edilen ve memurların daha yüksek bir statü kazanmasında kritik önem taşıyan Gülhane Hatt-ı Hümayunu (1839) sadece seçkinlerin değil her dinden tebaanın eşit haklara sahip olmasını ve bütün davaların hukuk kurallarına göre yürütülmesini garanti altına alı yordu.
Osmanlılar, 18. yüzyılın sonuna doğru bir dizi krizle yüz yüze gelince, imparatorluğu savunmak için mutlaka yeni yollar bulma ihtiyacını hissettiler. Rusya'nın imparatorluğun en tehlikeli düşmanı olduğu 1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşıyla ayan beyan ortaya çıktı; Karadeniz artık Osmanlıların tekelinde değildi, Kırım üzerindeki egemenlikleri de sona ermişti (nitekim Ruslar çok geç meden Kırım'ı ilhak ettiler); dünyanın dört bir köşesin de Müslümanlar artık padişahın İslamı savunup savunamayacağından emin değillerdi. Napolyon'un 1798'de Mısır'ı işgali, tehlikenin imparatorluğun Avrupa'daki sınırlarına mahsus olmadığını gösterdi. Kısmen bu yenilgiler ve 1820'lerdeki Yunan Devrimi gibi krizler sebebiyle Osmanlılar 1 760'lardan 1830'ların sonuna kadar bitmek bilmeyen ağır bir iktisadi buhranla da yüz yüze geldiler.
Türk halklarının geçirdiği ilk büyük dönüşüm, yani İslam dünyasıyla bütünleşmeleri, iki anlamda harekete dayanıyordu: Bazı Türkler Ortadoğu'da İslamiyetin eskiden beri egemen olduğu topraklara göç ederek İslama gelmişlerdi; öte yandan İç Asya'da eskiden başka dinlerin egemen olduğu topraklarda yayılan İslamiyet oradaki Türklerin ayağına gelmişti. İkinci büyük dönüşümde, yani modern dünyaya dahil oluşlarında ise Türkler modernlik ayaklarına gelsin diye bir yerlere gitmek zorunda kalmadılar; yine de daha sonra bazıları dünyanın dört bir köşe sine dağılıp bir diyaspora oluşturacaklardı.
Reklam