deniz taşkın
@tskdnz
İnsanlar bedenlerini süslemek için servet harcarlar, akıllarını süslemek içinse hiç çaba göstermezler. Bu yüzden çoğu dışarıdan parlak, içeriden çürüktür.
Hünkar unvanını kullanan ilk Osmanlı hükümarı I. Murad'ın saltanatında (1362-1389), ulema ile tecrübeli yöneticiler sarayda toplanmaya başladılar; böylece eski maiyetin görece eşitlikçiliği, yerini mali sorumluluk ile gelir yönetimine bıraktı. Bunun bir sonucu, şeriata göre sultanın akınlarda ele geçirilen ganimet gibi kölelerin de beşte birini almasının kabul edilmesiydi. Aslında gazilerin kendilerinin olabilecek ganimete konulan vergi gibi görüp kızdığı bu "pencik" (beşte bir) sayesinde I. Murad kölelerden oluşan piyade birlikleri kurabildi ve bu birlikler sultanın yeni muhafızları oldular. Bu döneme gelindiğinde, Osmanlılar bir ya da birkaç köyün gelirini toplama hakkıyla, yani tımarlarının geliriyle yaşamlarını sürdüren sipahi birlikleri de oluşturmuşlardı. Yeni piyade birliklerinin adı yeniçeriydi ve Cengiz Han'ın büyük ordusunu, "yeke cerig"i çağrıştırıyordu.
Ama Cengiz ordusunu maiyetinin çevresinde kurmuşken , Osmanlı yeniçeri ordusu, Osman ile Orhan'ın maiyetinin yerine gulam sisteminin Osmanlı versiyonuna geçirilmesiydi. Osmanlılar 1390'lara doğru köle toplamayı savaş ganimetinden bağımsız kılacak yeni bir yol bulmuşlardı: Artık belirli dönemlerde gayrimüslim tebaadan erkek çocuklar devşiriliyordu. Ankara Muharebesi (1402) bu kul seçkinlerin ne kadar değerli olduğunu kanıtladı.
Osmanlıların 1413'e kadar ayakta kalıp imparatorluğu yeniden birleştirebilmeleri, güçlü bir efendi olmadan kimliklerini ve toplumdaki yüksek konumlarını kaybedecek olan bu seçkin kulların sadakatine atfedilir. Osmanlılar devlete sadık bir seçkin zümre yaratmanın ve bu seçkinleri durmadan yenilemenin kendilerine özgü yollarını bulmaya başlamışlardı.
Bazı hikâyeler tam tahmin ettiğin gibi ilerler. Bazılarıysa son sayfada tüm bildiklerini sorgulatır. 🤯
Ters köşeleri seviyorsan, seni sonuna kadar merakta bırakacak 3 kitap önerisini keşfetmeye hazır ol!
Eğer Osmanlılar onları Osman Bey'in maiyet normlarından uzaklaştıran kurumları geliştirmeye başlamamış olsalardı, Timur yenilgisinden sonra ayakta kalamazlardı. Osmanlıların büyük olsun, küçük olsun çeşitli uygulamaları, hem Türk hem de İran-İslam devlet yönetme sanatının inceliklerini anladıklarını gösterir. Orhan Bey Osmanlılara has tuğranın ilk biçimlerini kullanıyordu ("tuğra" kelimesi Oğuz hanlarının mührü için kullanılan terimden türemiştir). Osmanlıların rütbe ve hükümranlık simgesi olan tuğları kullanmasının, hatta sultanın savaşta dokuz tuğu olmasının, Türk İmparatorluğuna kadar uzanan çağrışımları vardı.
Efsane ye göre Osman, ahi şeyhi ermiş Ede Balı'nın evinde konukken bir rüya görür. "Osman Gazi düşünde gördü-ki bu azizin kuşağından bir ay doğar gelir, Osman Gazi'nin koynuna girer. Bu ay Osman Gazi'nin koynuna girdiği demde göbeğinden bir ağaç biter dahi gölgesi alemi tutar. Gölgesinin altında dağlar var her dağın dibinden sular çıkar ... " Osman Bey şeyhe rüyasını anlatınca, şeyh yorumlar: "Oğul Osman, padişahlık sana ve senin nesline mübarek olsun, benim kızım Malhun Hatun senin helalin oldu" der, hemen nikah kıyılır. Anlatıda büyük manevi nüfuza ve geniş sürülere sahip olduğu söylenen, Rum abdallarından Şeyh Ede Balı'dır; Osman'ı damatlığa kabul eden odur. Kehanetinde sözünü ettiği "padişahlık" unvanını ancak birkaç kuşak sonraki Osmanlı hükümdarları kullanacaktı.
Osman'ın rüyası defalarca anlatılmıştır; ama en önemli özelliklerinden biri şu ana kadar herkesin gözünden kaçmışa benziyor: Rüya, Türk İmparatorluğu dönemindeki dişi kurttan türeme efsanesine kadar uzanan Türk-Moğol köken efsanelerinde sözü geçen hemen hemen bütün unsurları -Dağ, Ağaç, Mağara, Su, Dişi Ruh ile Kapalı Kalma ve Çıkış temaları- birleştiriyor. Ama daha önceki Türk köken anlatılarıyla karşılaştırıldığında önemli bir farkı var. Burada Osman yeni bir Türk kabilesinin ya da halkının atası değil, bir Müslüman hanedanın kurucusudur.
Türklerin İç Asya'dan miras aldıklarına baktığımızda, zamanla kabileciliğin anlamında bir değişiklik olduğunu görüyoruz; onları harekete geçiren düşüncelerin (örneğin gaza) anlamları da değişmişti. Osman Bey ile peşinden giden maiyeti, Cengiz Han ile "nöker"ine, Cengiz'in maiyetini üstlerine saldığı tarihsel kabilelerden çok daha fazla benziyorlardı. Gerçekten de, Osmanlılar Moğol sonrası dönemdeki yeni-kabile biçimlenmelerinin mükemmel bir örn eğidir.
Selçuklu ve Moğol dönemlerinde bozkır halklarının Orta Asya'dan son büyük göçüyle Ortadoğu'da önemli bir Türk varlığı ortaya çıktı. Büyük çoğunluğu Oğuz Türklerinden olan bu göçmenler, eski kabileleri dağıtılmış olan insanlardı ve artık yerleşik tarım topluluklarına bozkırdaki atalarından daha yakın yaşadıklarından ya yarı göçebeliğe geçiyor ya da yeterli otlaklara sahip olmadıkları için göçebelikten vazgeçiyorlardı. Moğol sonrası dönemde bu Ortadoğu Türkleri mikropolitika-makropolitika yelpazesinde çok farklı biçimlerde kendilerini gösterdiler. Bunlardan birincisi kabile yaşamından en fazla uzaklaşan, köle askerlere dayanan bir askeri diktatörlük, yani merkezi Mısır'da olan, ama Suriye'yi de kontrol eden Memluk devletiydi (1250-1517). Bizanslılar için bu bir Tourkia daha idi. İbn Haldun'a göre, sultanlarını Türk asker kölelerin arasından seçen bu Memluk devleti, kölelerin bir askeri seçkinler zümresine dahil edilişinin göçebe kökenli bir devletin karakteristik hızlı yükseliş ve çöküş döngüsünden kurtulmasını nasıl sağlayabileceğini kanıtlıyordu. Devlet oluşumunun ikinci bir biçimin de, dini hareketler tek tek bireyleri ve kabile parçalarını yeniden gruplandırıyordu. Bu türün en çarpıcı örneği İran'daki Safevi devletiydi. Üçüncü siyasi varlık biçimi ise yeni-kabile konfederasyonlarıydı; bunlardan en dikkate değer olanları, Karakoyunlu ve Akkoyunlu konfederasyonları, adlarını koyun sürülerinden almıştı. Yeniden gruplaşmanın dördüncü biçimi en yaygın olanıydı; Moğol sonrası dönemden söz ederken bu biçimi görmüştük. Bunlar adlarını ya bir yerden ("Suriye'den" anlamın da Şamlu, "Anadolu'dan" anlamında Rumlu) ya da kurucu önderlerinden alan yeni-kabile gruplaşmalarıydı. Bu türün en çarpıcı örneği İslam tarihindeki en uzun süren, en büyük devletlerden biri