deniz taşkın
@tskdnz
İnsanlar bedenlerini süslemek için servet harcarlar, akıllarını süslemek içinse hiç çaba göstermezler. Bu yüzden çoğu dışarıdan parlak, içeriden çürüktür.
Türkler 10-14. yüzyıllar arasında geç Abbasi emir-ayan sisteminde öncü bir rol almışlardı; Moğollar da ikili sistemle yönetilen muazzam imparatorluklarını kurarak Avrasya'nın farklı tarihlerini kalıcı olarak birleştirmişlerdi. Artık "dünya birleşmiş gibi algılanıyordu"; Marco Polo'nun Seyahatname'si ya da İlhanlı İran'ının büyük alim ve devlet adamı Reşideddin'in birbiri ardından yazdığı eserler bu değişimi simgeliyordu. Bu birleşmiş dünyadaki ağların en önemlilerinden biri birçok ülkeyi kapsayan İslam uygarlığıydı ve bu uygarlığın normları ile değerleri, İslam siyasi birliğinin dağılmasından sonra da yayılmayı sürdürdü. Bundan sonra, Türk kimliğinin halısı, Moğolların çok değer verdiği altın diba kumaşlar gibi, bu İslam uygarlığının motiflerini kendine mal edecekti. Moğol İmparatorluğuyla çakışan ama daha da uzaklara uzanan ticaret ağlarıyla beraber Pax Mongolica (Moğol Barışı) fikir ve mal alışverişinin sınırlarını o kadar genişletti ki Afrika-Avrasya kuşağının büyük bölümünü kapsar hale geldi. Avrasya'nın bir bütün haline gelmesinin bir bedeli vardı elbette. Moğol fetihleri ve vergilerinin yanı sıra tarihçi Emmanuel Leroy Ladurie'nin sözleriyle "ortak mikrop pazarı" da kurulmuştu; 1340'larda Çin'den İngiltere'ye kadar yayılan veba salgını Asya ile Avrupa'nın hastalık odaklarını birbirine kalıcı şekilde bağlamıştı. William McNeill'e göre, Moğollar Himalayalar'ın Hindistan, Çin ve Birmanya arasındaki yamaçlarını fethettiklerinde buradaki kazıcı kemiriciler ile pirelerde hıyarcıklı veba salgını vardı; dolayısıyla Moğollar bilmeden veba basilini kuzeye, Avrasya bozkırlarının kazıcı kemiricilerine geçirdiler. Veba basili kuzey bozkırlarının kemirici yuvalarında yeni bir bulaşıcı hastalık odağı olarak yerleşti ve Çin'den Kırım' a kadar uzanan kervan yolları
Bazı hikâyeler tam tahmin ettiğin gibi ilerler. Bazılarıysa son sayfada tüm bildiklerini sorgulatır. 🤯
Ters köşeleri seviyorsan, seni sonuna kadar merakta bırakacak 3 kitap önerisini keşfetmeye hazır ol!
Cengiz döneminde ilk kez olarak kurucularının isimlerini taşıyan Türk kökenli yeni kabile birlikleri ortaya çıkmaya başladı. Orta Asya'dan Batı Anadolu'ya kadar görülebilen bu gruplaşmalardan bazıları Özbekler, Nogaylar, Çağataylar, Osmanlılar, Karamanlılardır. Cengiz kendi maiyetini yaratıp eski kabileleri dağıttıktan sonra, ayakta kalıp da eski dayanışma biçimlerine geri dönemeyenler için toplumsal birlikteliğin yeni modeli, hizmet edilen liderinkini temel alan bir kimliği benimsemek oldu.
Moğolların insan gücünü seferber etme becerileri ne kadar verimli çalıştıklarını gösterir. Önce "keçe çadırlarda yaşayan halklardan" asker toplayan Cengiz, daha sonra yendiği orduların askerlerini de kendi ordusuna katmış ve buyruğu altındaki halklara mecburi askerlik hizmeti getirmişti. Göçebe olmayan tebaayı orduda piyade ve istihkamcı olarak kullanmaları Moğolların neden bu kadar hızla ilerlediklerini açıklamaya yardımcı olur. Göçebe atlılar aileleri ve sürüleriyle birlikte çabucak seferber edilebiliyorlardı. Moğol ordusu, "aslında ... Moğol halkı nın doğal bir veçhesiydi." Yerleşik halklar için seferberlik ekonomik açıdan daha yıkıcı olabiliyordu; bu yüzden erkeklerin ancak belirli bir yüzdesi askere alınırdı. Cengiz, uzun süredir bozkırda kullanılmakta olan ondalık örgütlenme sistemini benimsemiş, on kişilikten 10.000'lik birimlere kadar varan askeri birlikler oluşturmuştu, ama büyük birliklerin gerçek güçleri hiçbir zaman adlarındaki sayıya erişemiyordu. Sayımlar da nüfusu ondalık birimlere ayırıyordu; yani bir "tümen" hem 10.000 kişilik bir askeri birlik hem de aynı sayıda insanı kapsayan bir nüfus birimiydi. Savaşmayan yerleşik nüfus angaryaya koşulurdu, en külfetli iş de posta menzillerinin bakımıydı. Sayım kayıtları vasıtasıyla Moğollar demircilik ya da barutçuluk gibi ustalıkları olanları bulup seferber edebiliyorlardı. Bu sayede Çin'den 1000 mancınık ekibi bulup Hülagü'nün 1253 İran seferine götürmüşler, bozkır savaşında olduğu kadar kaleler ve müstahkem şehirlerin kuşatılmasında da başarılı olabilmişlerdi.
Moğollar sayım yaparken çok titiz davranırlardı. 1206 gibi erken bir tarihte bile Cengiz Han yargı kararlarının ve hanedan üyelerine bölüştürülen halklar ile toprakların bir "mavi deftere" (kökö debter) kaydedilmesini buyurmuştu. Daha sonra Osmanlıların da kayıtlarında "defter" terimini kullandığı ve defter kelimesinin Yunancadan geldiği göz önüne alınırsa, Moğolların da bu terimi kullanışı Türk-Moğol siyasi kültürünün ne kadar kapsamlı ve zengin olduğunu çarpıcı biçimde ortaya çıkarır. Mengü döneminde, imparatorluktaki bütün hanehalkları kaydedilmişti. Harezm kökenli bir devlet görevlisi olan Mahmud Yalavaç'ın Orta Asya'ya getirdiği sisteme göre, yetişkin erkeklerden kelle vergisi (kubçir) alınıyordu, ayrıca bir tarım vergisi (kalan), ticari vergiler (tamğa) ve tekeller, bir de olağanüstü vergiler (tağar) vardı. Müslümanlar özellikle kelle vergisinden hoşlanmıyor, bunu Müslüman hükümdarların gayrimüslimlerden aldığı cizyeye benzetiyorlardı. Öte yandan Moğollar din görevlilerini kayıtlardan ve vergiden muaf tutmuş, böylece bu kesimin desteğini kazanarak Moğol egemenliğini güçlendirmekte onların ruhani önderliğinden yararlanmıştı.
Ataerkil yapıdaki Moğol yönetimi hükümdarın hane halkı arasından çıkıyordu. Cengiz ve haleflerine en yakın duran görevlilerin "ba'urçi" (aşçı) gibi unvanlarına bakılırsa hizmetkardan başka bir şey olmadıkları sanılabilir. Ancak yönetimin hükümdar maiyetinin bir uzantısı olarak ortaya çıktığı bir düzende, kağanın yemeğini hazırlayan, onu zehirlenmekten koruyan ve maiyetine ziyafetler düzenleyen kişinin ikmalden sorumlu olarak yönetimde gayet geniş görevler almış olması mantıklıdır. Aynı şekilde, hükümdarın ahır görevlisi ya da kişisel katibinin de rolleri büyüyebiliyordu. Mengü döneminde Moğolistan'daki merkezde bir katipler heyeti, unvanı "başyargıç" ya da "başkatip" (yeke yarguçi, yeke biçeçi) olan bir tür de başbakan vardı. Kağanın başkenti Karakorum öylesine gelişmişti ki pazarı da olan bir Müslüman mahallesi, zanaatkarların çalıştığı bir Çin mahallesi vardı. Üçüncü mahalledeki saraylarda katipler Farsça, Uygurca, Çince, Tibetçe, Tangutça ve Moğolca belgeler yazıyorlardı. Çin, Türkistan, İran ve anlaşılan Rus prenslikleri için bölge katipleri ihdas edilmişti. Kubilay'ın Annam ve Kore'ye gönderdiği buyruklar bağımlı bir hükümdardan beklenenleri açıkça gösteriyordu: Söz konusu hükümdar kağanın sarayına bizzat gidip huzura çıkmalıydı, tebaasını kaydetmeli, asker toplamalı, posta menzilleri kurmalıydı; ayrıca ülkede işleri yönetecek bir Moğol da bulunmalıydı. Haraç veren hükümdarlar ayrıca oğullarını ya da küçük erkek kardeşlerini rehin olarak kağanın sarayına gönderirdi ki bu da hükümdarın hanehalkını karmaşık yapıdaki bir imparatorluğun denetim sistemi haline getirmenin bir yoluydu.