Banu Koçak
@Bbanuca
Toprağa gömme, toprağa anlat
Ah Tolganay ah…
Boğazımda düğümlenen hıçkırık sen oldun.
Tolganay karakteri, edebiyatta “anne” temasının en sahici ve güçlü örneklerinden biri. Çocuklarına duyduğu sevgi büyük ve kapsayıcı, gelgelelim üç oğlu arasından Muslubeg’e karşı hissettikleri daha farklı, daha derin. Bunun sebebini ise onun yaradılışındaki incelik ve babasına olan benzerliğine veriyor.
Film dozumuzu gara çağrıldıkları sahnede derinden sarsılarak alıyoruz. Umutla gidilen istasyon, bir anda eksik kalmış bir vedanın mekânına dönüşüyor. Hızla geçen trenin içinden sadece sallanan bir el ve ardından geriye bırakılan basit bir asker şapkası. Bu sahne, vedanın bile tamamlanamadığı bir dünyada insanın nasıl çaresiz kaldığını gözler önüne seriyor. Bu durum psikolojide zeigarnik etkisi olarak geçer ve büyük travma sebebidir. Çelik raylara sarılıp uzun müddet ağlaması üzer, deler geçer. Adeta savaşın yıkıcılığı büyük anlatılarla değil işte bu derin ve sessiz kırılmalarla kendini hissettirir.
Aliman ise bu acının genç ve kırılgan yüzüdür. O, savaşın gölgesinde büyüyen, sevmeye ve beklemeye mahkûm edilen bir kadındır. İçinde umut taşısa da hayat ona bu umudu doya doya yaşama fırsatı vermez. Onun sessizliği, sabrı ve içten içe yaşadığı yıkım, savaşın görünmeyen yüzünü ortaya koyar. Aliman, Tolganay’ın yaşadığı kaybın daha genç, daha taze bir hâlidir adeta.
Toprak Ana ile kurduğu o içten, derin ve sembolik diyaloglar eserin bel kemiğidir. Aslında bu konuşmalar, yalnızca bir kadının toprağa seslenişi değil insanın hayata, kadere ve acıya yönelttiği soruların ifadesidir.
Tolganay, yaşadığı kayıplar karşısında sık sık Toprak Ana’ya sığınır. Ona dert yanar, sorular sorar, isyan eder ama aynı zamanda ondan güç alır. Toprak, burada sadece bir doğa unsuru değil sabrın, sürekliliğin ve hayatın kendisinin
📚🔔 Tatil zili çaldı!
Bir yıl boyunca verilen emeklerin ardından şimdi dinlenme, keşfetme ve yeni maceralara atılma zamanı. 🌞
Bu yaz bol kahkahalı, bol anılı ve elbette bol kitaplı geçsin. Tüm öğrencilere keyifli tatiller diliyoruz! 💙📖
Acımak mı anlamak mı? Biri kolay diğeri zor!
Acımakla vicdan rahatlatılır anlamak ise insanı değişmeye zorlar. Bir insanı ya da bir olayı derinlemesine incelemek, aslında empati duygusunun dozunu doğru ayarlamayı gerektirir. Çoğu zaman acımak ile anlamak birbirine karıştırılır oysa gerçek kavrayış, yüzeysel bir merhametten değil, derin bir anlayıştan doğar.
Cengiz Aytmatov’un Beyaz Gemi adlı eserinde çocuk kahramanın hazin sonu, okurda güçlü bir acıma duygusu uyandırır. Ancak bu duygu, eserin vermek istediği mesajın yalnızca yüzeyidir. Asıl mesele, geleceğin en önemli teminatı olan çocukların anlaşılması gerekliliğidir.
Eserde, Kırgız halkının Sovyet mozaiği içinde kendilerine dayatılan hayata karşı duydukları direnç, memnuniyetsizlik ve hürriyet arzusu açıkça hissedilir. Bu durum yalnızca bireysel değil, aynı zamanda toplumsal bir çatışmanın yansımasıdır.
Karakterler üzerinden sembolik bir anlatım kuran Aytmatov, özellikle Orozkul karakteriyle dikkat çeker. İsminin “Rusların kulu/kölesi” anlamına gelmesi, onun temsil ettiği zihniyeti açıkça ortaya koyar. Orozkul’un kısır, bencil ve sevgisiz yapısı, aslında baskıcı rejimin doğasını simgeler.
Yazarın bu karakter üzerinden verdiği mesaj oldukça güçlüdür. Doğaya, insana ve değerlere yabancılaşmış bir sistem sürdürülebilir değildir. Nitekim 1960’lı yıllarda kaleme alınan bu eser, 1990’larda Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla adeta bir öngörü niteliği kazanmıştır.
Bir edebî eserin gerçekliği, yalnızca anlatılan olayların doğruluğunda değil, okurun kendi hayatıyla kurduğu bağda gizlidir. Bir hikâye, ancak karakterlerini hayatımızdaki insanlarla özdeşleştirebildiğimiz ölçüde anlam kazanır.
Beyaz Gemi bu açıdan son derece güçlüdür. Eserdeki karakterler, yalnızca kurmaca figürler değil; ailemizden birine, bir akrabamıza ya da bir komşumuza benzeyen canlı
Zaman, bekleyen için öğretmen; acele eden için cellâttır.*
Şimdi bu kitapla alakalı inceleme yazısı yazmak kolay mı? Kolay. Çünkü kitap zaten insanın elinden kalemi alıp “Hadi gel, iki laf edelim.” diyor.
Livaneli bu romanda yine bildiğimiz yerden sesleniyor: insanın içinden. Kendisi de beklemiş zaten bir yarım yüzyıl bunu yazmak için. Hafif otobiyografik nitelikte bir eser. Aşk var ama öyle pembe kurdeleli değil; beklemek var ama durağan değil; geçmiş var ama tozlu bir sandık gibi değil, bildiğin hâlâ nefes alıyor. Karakterler öyle kapıdan girip çıkmıyor, koluna girip seninle yürüyor.
Beklemek dediğimiz şeyin aslında ne kadar aktif bir hâl olduğunu hatırlatıyor. Beklerken düşünüyoruz, hatırlıyoruz, pişman oluyoruz, cesaretleniyoruz.
Livaneli’nin dili her zamanki gibi akıcı. Cümleler ne süslü püslü ne de kuru, tam kararında.
Kısacası Bekle Beni, “bir oturuşta bitsin” kitabı değil belki ama “bitince içimde bir şey kaldı” kitabı kesinlikle. Okuduktan sonra biraz susmak istiyorsun. Uzun süren kanlı savaşlardan dönenler bir müddet hiç konuşmazmış ya o misal.
Zülfü Livaneli bu kitapta sanki “benim kuşağım adına konuşuyorum” diyor. Zaten tartışma da tam buradan çıkıyor. Benim arkadaşlarımın bir kısmı kitabı okuyup “bu sefer olmamış”, “eskileri daha iyiydi” diyerek değerlendirdi. Haklılar mı? Kısmen. Ama mesele sadece edebî bir karşılaştırma değil gibi.
Bu kitap, Mutluluk ya da Serenad gibi geniş anlatılarla yarışmıyor. Daha dar, daha sert, daha karanlık bir yerden konuşuyor. Düşünce suçluları, hapishaneler, beklemek, nefes alamamak… Alıntılara bakınca bile kitap şunu söylüyor:
“Beklemek belki de işkencenin kendisinden daha ağır.”
Burada mitolojideki Kronos benzeşmesi çok çarpıcı. Kronos’un çocuklarını yemesiyle, bir ülkenin kendi çocuklarına reva gördükleri arasında kurulan paralellik hiç zorlama değil. Düşünen, sorgulayan, itiraz
Eve Dönmeden Önce Evden Çıkmak Gerekir mi?
Bazı romanlar vardır, okurken ilerlemezsin; roman seninle birlikte düşünür. Eve Dönmenin Yolları tam olarak bunu yapıyor. Alejandro Zambra burada yalnızca bir hikâye anlatmıyor; hikâyenin nasıl anlatıldığını, hatta anlatılamadığını da anlatıyor. Üstelik bunu yaparken yazar, romanın içine girip “Ben bu romanı yazıyorum” demekten hiç çekinmiyor. Üstkurmaca dediğimiz şey de tam olarak bu noktada devreye giriyor: Kurmaca ile onun mutfağı aynı sayfada karşılaşıyor, hatta çay içiyorlar.
Roman boyunca bir yandan çocukluk, aile, hafıza ve suçluluk duygusu konuşulurken; diğer yandan yazarın bu konuları yazmaya çalışırken yaşadığı tereddütler de anlatının parçası oluyor. Okur olarak bazen bir sahnenin içindeyiz, bazen de o sahnenin neden yazıldığını tartışan zihnin.
“İyi ki Gittin” Travması
Kitabın en sarsıcı (ve bir o kadar da ironik) anlarından biri, anlatıcının yirmi yaşında evden ayrılmasının ardından annesinin söylediği o cümle:
“İyi ki bizim yanımızdan ayrıldın; sen gittikten sonra kavgalar kesildi, iyi anlaşmaya başladık.”
Bu cümle bir anne tesellisi mi, yoksa farkında olmadan söylenmiş bir varoluş tokadı mı, karar vermek zor. İnsan ister istemez şunu soruyor:
Ebeveynler, çocukların varlığıyla mı daha çok kavga eder, yoksa çocuklar ebeveynlerin çözemediği gerilimlerin tanığı mı olur?
Zambra bu soruya cevap vermiyor; zaten roman boyunca yaptığı şey cevap vermemek. Bunun yerine okuru, çocukken yaşanan huzursuzlukların yetişkinlikte hafıza kırıntıları, eksik cümleler ve suçluluk duygusu olarak nasıl geri döndüğünü göstermeye davet ediyor. Çocuk anlatıcıların sessizliği, yetişkin anlatıcının kelime bolluğuyla telafi edilmeye çalışılıyor — ama nafile.
Üstkurmaca: Roman Yazarken Roman Yazamamak
Yazarın roman içinde roman yazması, teknik bir numaradan çok etik bir mesele
Askıda Palto*
İncelememe Petersburg ayazında içim üşüyerek ve paltomun yakalarını kaldırarak başlamak istiyorum:) Gogol kahramanımız Başmaçkin ile sosyal çevre tarafından görülmeme, fark edilmeme halini incelikle kurgulamış. Bu öyle bir anlatılmış ki insana acaba zaman zaman ben de mi böyleyim sorusunu sorduracak raddede. Hikayemizdeki önemli şahsiyet üzerinden anlatılan güya ahlak dersi vermeyen, yargılamayan ama adeta spot ışıklarla insanın gözüne sokulan mesele ise genelgeçer tutuma attığı masum bir çelmedir. Çünkü biz insanlık olarak hemen yargılamak isteriz. Yazar ise dünayada böyle çözülmeyen bulmacalar vardır diyerek, tokmağı elimizden alır. Bir ferahlık sunar, yargıç kürsüsünden bizi indirerek.
Gelinen noktaya baktığımızda Türk edebiyatını hayranlık deryasına daldıran Oğuz Atay Tutunamayanlar’da öykündüğü yazarlar ve bunların bir kitle halinde aslında Gogol’un paltosundan çıktıklarını ifade etmeleri bir nevi roman dünyasına açılan kapının anahtarının bu güzide yazarımızda olduğunu gözler önüne seriyor. Şöyle bir ifade okumuştum: Gogol, “küçük insan”ı ciddiye alarak edebiyatın rotasını değiştiriyor. Dostoyevski ise o küçük insanın içine bakıp “burada bir uçurum var” diyor.
Trajik olan ile komik olan arasında mütemadiyen gidip gelip derin ve yüzeysel düşüncelere dalıyoruz bu eserle kimi zaman üşüyerek kimi zaman gülümseyerek…