İmam Gazali İslam düşünce tarihinde ahlak ve nefis terbiyesi üzerine en derinlikli analizleri yapan âlimlerden biridir onun baş yapıtı olan ihya-u ulumiddin (dinin ilimlerin ihyası) adlı eserinin Mühlikat bölümünde dilin afetleri başlığına geniş bir yer ayrılmıştır.
Gazali’ye göre dil, hacmi küçük ancak itaati veya isyanı büyük bir organdır. Kalbin tercümanı olduğu için, kalpteki iyilik de kötülük de dil aracılığıyla dışa vurur. Gazalinin sınıflandırmasına göre dilin başlıca afetleri ve bu konuda sunduğu analizler:
1-malayani (boş ver faydasız konuşmak)
Gazali, dilin ilk afetinin kişiyi ilgilendirmeyen ne dünyaya ne ahirete faydası olan şeyleri konuşmak olduğunu belirtir insan en kıymetli sermayesi vakittir boş konuşmak bu sermayeyi tüketmektir.
2-Batıla dalmak ve günahı konuşmak
Çirkin meclislerde bulunup içki, kumar veya Fuhş-i at gibi haram konular hakkında detaylı sohbetler etmektir. Gazali, bu durumun kalbi kararttığını ve insanı kötülülüğe alıştırdığını savunur.
3- Mira ve cidal (tartışma ve çekişme)
Başkasına üstünlük kurmak, onu susturmak veya bilgisini yarıştırmak amacıyla yapılan tartışmalardır. Gazali’ye göre bu, dostlukları bitiren ve kalbe kin tohumları eken bir hastalıktır.
4-husumet (düşmanlık ve kavga)
Siri hakkını almak için bile olsa, deri sertleşti reci sürekli kavga halinde olmak ve kırıcı konuşmaktır. Bu durum, insanı “insaf” çizgisinden uzaklaştırır.
5- Tesannu ( Konuşmada Yapmacıklık)
Kelimeleri süsleyerek, edebi sanatlar yaparak başkalarını etkilemeye çalışmak ve olduğundan farklı bir entelektüel kimliğe bürünmektir. Gazali, sadeliğin doğruluğun bir yansıması olduğunu vurgular.
6- Fuhş, Şetm, Bezâet (çirkin ve küfürlü sözler)
Sövmek, kaba konuşmak ve insanların utanacak konuları açıkça dile getirmektir. Gazali, bu afetin
Şu dünyadaki tuhaflıklardan biri de, bazı kimselerin kötü emeller beslediklerini görmektir. Oysa bu kötü emeller, onların bu âlemde gönüllerini bunaltıp daraltmaktan, ahirette de onlara kaygı ve günahtan başka bir şey kazandırmaz.