Ege tarihi biraz da Efelik tarihidir.Osmanlıda tımar sistemi bozulunca taşra savunmasız kalmış, kendi adaletini sağlayan eşkiyaların, efelerin yatağı olmuştur.Kimi adaletiyle nam salarken kimi de zalimlikleriyle tanınmış efeler savunmasız halktan da destek görmüştür.Bilinçli bir destek olduğunu sanmamakla birlikte onları anlayabiliyorum.
Ben de çok sonraları yaşayan bir efeyle tanışmıştım:Çakcağın Ali. “15 adam vurdum, devletin candarmasına kadar vurdum.” diye övünür hikayelerini anlatırdı, kurt kocayınca köpeğin maskarası olurmuş misali.Tanıklara sorduğumda soyguncunun, zalimin biri olduğunu öğrendim daha sonraları.Devletin elinin uzanamadığı yerlerde çetesinden güç alıp mazlumların malına göz diktiğini öğrendim.Çok kişiye de yardım ettiğini söylerdi.Ancak bu iş böyledir, kişinin adaletine hiçbir zaman güven olmaz.Efeliğe de böyle bakmışımdır.
Herkesin bildiği malum Escobar isimli uyuşturucu kaçakçısı da kendi memleketindeki insanlar tarafından çok sevilmiştir.Hala da sevildiği söylenir.Efeler de böyleydi.Destek için oldukça yardımsever olurlarmış.Ama amaçları destek olmak değil destek edinmek olunca iyiliğin bir hükmü kalmaz.
Çakırcalı da sözünü ettiğim gibi bir efe.İyilikleri var ama zalimliği her şeyin üzerinde.Yaşar Kemal bu ayrıma varmış olsa da daha çok savunur bir üslup takınmış gibi geldi bana.
Ah, Anadolu’m insanı! Neler çekmişsin? Şimdi efeler gitti ama ağababalar hala kol gezmekte memleketi.