Yeraltından qeydlər’ Fyodor Dostoyevskinin 1864-cü ildə Epoch jurnalında dərc olunmuş romanıdır.
Romanın yazıldığı dönəmdə Rusiyada hökm sürən sosializmə də təsir göstərmişdi. Sosializm insanın məntiq yolu ilə ,yəni onun mənfəətləri qarşılacağı şəkildə idarə edilməsi fikri idi. Dmitry Furmanov , Maksim Gorki , Aleksander Fadeyev , Nikolay Çernışevski kimi yazarlar o dövrün yazarlarından idi . Özəlliklə Çernişevinskini “Necə etməli ?” kitabı sosializmin ən çox danışılan əsərlərindən biri idi. Kitabda məntiqin əsas tutularaq hər şeyin insan mənfəəti üçün olduğu bir utopik bir dünya təsvir edilir.
Dostoyevski ‘Yeraltından qeydlər’ kitabında bunu qarşı çıxır və bunu lağa qoyaraq edir . ‘Bugünün insanı pek çok bakımdan barbarlık çağı insanından daha üstün görüşlü olduğu halde, aklın, bilginin gösterdiği yoldan gitmeye bir türlü alışamamıştır’- deyərək insanın həmişə öz mənfəətini gözləyərək hərəkət etməyəcəyini bildirir.
Bir başqa yerdə ‘Kim olursa olsun, insan daima, her yerde akılla çıkarın buyurduğu gibi değil, canının istediği gibi hareket etmeyi sever’ deyən yeraltı adamı xəstə olmasına ,dişi ağrımasına baxmayaraq diş həkiminə getməyərək bir növ insanın ziyanına da olsa bəzən kefinin istədiyi kimi hərəkət edə biləcəyini göstərir.
Sosialist bir dünyada məntiqin və mənfəətlərimizin sərhədli olduğu düşünülərsə insan bir yerdən sonra eyni situasiyada seçə biləcəyi sərhədli seçimlərinin nəticəsində eyni şeyləri yaşamağa başlayacaqdır. Yeraltı adamı burda ‘ İrademizi düzenleyen kanunların keşfedilmesiyle bütün arzuların, düşüncelerin hesabını yapmak imkânı olursa, şaka bir yana, bunlar gerçekten cetveller üzerinde toplanabilirse, o zaman pek tabii ki isteklerimizi bu cetvele göre ayarlayacağız’
-deyir və əlavə edir ki, ‘cetvele göre davranmaya zorlamasına rağmen, bir