'Nefis muhasebesi’ uzun bir yoldu, hayat kadar uzun bir yol. İnsanın bütün bir ömür boyunca heyecan içinde yaşaması ve yaşarken de durmadan kendisiyle hesaplaşması demekti bu.
Halbuki siyasî tarih bize harpler, cinayetler, sefalet gibi yıkıntıları gösteriyor. Davranışlarda daima aklın hâkim olmadığını gösteriyor ve davranışlar daima rasyonel olmuyor.
İlmî tarih daima zafer ve saadettir.