Mana, görünür görünüşlerin görünmez hakikatidir ve sûfi şair, bunlarda görüntünün ötesindeki görünüşleri, işaretleri/âyetleri, sembolleri ve tecellileri görerek, her şiirinde İslâm’ın kelime-i tevhidinin ilk kısmi olan Lâ ilâhe illallah/Allah'tan başka ilâh yoktur'u dillendirir.
Gazzâlî (k.s) hayatının son günlerinde, talebelerinden birine, en derin imanın ne olduğunu şöyle özetler:
Ben bütün insanların yaratılmış bir şeye bel bağladığını gördüm. Kimi paraya, mal ve servete, kimi meslek ve zanaata, kimi de bir başka insana güvenip dayanıyor. Derken Allah'ın şu sözü üzerinde derin derin düşündüm: "Allah'a güvenen herkese O (tek başına) yeter. Gerçek şu ki, Allah, irade ettiği işi sonucuna ulaştırır (ve) Allah her şey için bir (vâde ve) ölçü belirlemiştir", Talâk, 65/3.
Bil ki insan-ı kâmil, varlığın bütün hakikatleriyle iletişim kanallarını kendisinde toplar. İnce tabiatıyla üst gerçeklerle bağ kurar. Kaba tabiatiyla da alt hakikatlerle iletişimini sağlar..
Abdülkerim Cîlî