umut kalkan
@catavedas
panta rhei / gnothi seauton
karamazov kardeşler’de dostoyevski’nin dehası şurada belirir: alyoşa ile ivan arasında diyalektik ilişki kurulur, bu diyalektiğin temelinde din vardır. sonra, alyoşa ile dimitri arasında diyalektik kurulur, bu diyalektiğin temelinde ise ahlâk yer alır. ivan ile dimitri arasında da diyalektik kurulur, bu diyalektiğin temelinde ise sefahat/entelektüellik kaygısı vardır. spoiler vermemek için bazı karakterleri es geçiyorum.
tüm bu diyalektik ilişkilerin toplandığı kişi baba karamazov’dur. alyoşa ile ivan babadan kopabilmiştir. ama dimitri bu kopuşu gerçekleştirememiştir. ivan ile alyoşa’nın baba karamazov’la girdikleri ilişkide sürekli bir oluş söz konusudur, dolayısıyla babalarının bunlara zararı ya olmaz ya da geçici olur. ama dimitri babasına benzediği için onunla diyalektik bir ilişkiye giremez. bu ilişki diyalektik mahiyette olmadığı için oluş meydana gelmez, bayağı bir çatışma hâli söz konusu olur. bu çatışma da baba ile dimitri arasında daima yıkım getirir, zararı büyük ve kalıcı olur. dikkât edin, romanda alyoşa dönüşür, ivan dönüşür ama dimitri ile baba dönüşemez. alyoşa ile ivan’ın dönüşmelerinin sebebi, bunların babalarıyla da diyalektik ilişkiye girmeleriydi. ivan’ı alyoşa değil, babası dönüştürdü. aynısı alyoşa için de geçerli. dolayısıyla dimitri dönüşemedi, çünkü kardeşleriyle her ne kadar çelişmiş olsa da babasıyla çelişemedi.
freud’un karamazov kardeşler’e bu kadar takıntılı olmasının nedeni de tam olarak bu. baba figürü, özellikle erkek çocuklar için son derece belirleyicidir, her çocuk babanın otoritesine karşı istemsizce mücadeleye girişir ve hayatını da bu mücadele belirler.
“beyinsizin kibri hayatının ne biçare olduğunu ondan gizler. ‘yas tutmayı bırakmış olduğunu’ tabiî inkâr edemeyiz ama, bu neye yarar ki, kurtuluş tam da kendi için ciddi olarak yas tutmaya başlamak olduğuna göre!”
stoa felsefesini kanaatimce en başarılı bir şekilde öğreten kitap cicero’nun yazdığı paradoxa stoicorum / stoacıların paradoksları isimli eserdir. bu eserde cicero, stoa felsefesinin üzerine inşâ edildiği altı temel paradoks üzerinde incelemelerde bulunur. bu eseri, imge yayınevi latince - türkçe karşılaştırmalı biçimde yayınlamıştır ancak piyasada olup olmadığını bilemiyorum. bendeniz, cicero’nun bu eserinden hareket ederek paradoksları daha basit bir şekilde izah etmeye çalıştım. burada şu hususa dikkat edilmelidir, cicero stoacı bir filozof değildir. hattâ onun filozof olup olmadığı meselesi de oldukça tartışmalıdır. çünkü yazdığı eserlere baktığımız zaman özgün bir fikir üretmediğine tanıklık ederiz. daha çok akademia ekolünün ve stoacılığın etkisinde kalmış ve roma imparatorluğu’nda felsefî düşüncenin yayılması için çaba sarfetmiş bir felsefe eleştirmeni olarak görebiliriz cicero’yu. gerçekten de yunanca olan felsefî kavramları latinceye çevirmeye çalışması, eserlerinde sık sık kendisinden evvel yaşamış filozofların ve politikacıların düşüncelerini açıklamaya çalışması -ki paradoxa stoicorum bunun tipik bir örneğidir- durumun böyle olduğunu göstermektedir. yine de yaşadığı dönemi göz önünde bulundurduğumuzda yazdığı eserlerin ne kadar önemli olduğunu kavrayabiliriz.
vi. paradoks dışında, paradoksların altına kendi izlenimlerimi yazdım. vi paradoks ise cicero’nun eserinden alıntılar içermektedir. bu yazımda temel olarak imge yayınevinin i. baskısını esas aldım. bu yazının felsefe tarihine damgasını vurmuş stoacılığın biraz da olsa anlaşılmasına katkıda bulunmasını allah’tan diliyorum.
i. paradoks: "sadece onurlu olan iyidir."
birinci paradoksun ortaya çıkmasına sebep olan en temel ayrım maddi şeyler ile manevi şeyler arasındaki ayrımdır. şöyle ki, cicero para,
