Ömer Hayyam, yüzyıllar öncesinden uzanan bu zamansız rubailerinde; şarabı, aşkı, anın büyüsünü ve hayatın geçiciliğini merkezine alarak adeta akıp giden zamana meydan okuyor. Evrenin sırlarını, din adamlarının bağnazlığını, ölümün mutlaklığını ve yaratılışın gizemini hiçbir kalıba sığmayan muazzam bir özgürlük hissi ve felsefi bir derinlikle sorguluyor. Yaşadığımız tek anın "şu an" olduğunu, geçmişin ve geleceğin koca bir hiçten ibaret olduğunu hatırlatan; insanı dogmalardan sıyırıp kendi varlığıyla ve hayatın tadıyla baş başa bırakan sarsıcı bir bilgelik abidesi.
Ömer Hayyam , Nişabur’da doğmuş İranlı bir şair, matematikçi, astronom ve filozoftur. Daha çok rubaileriyle tanınır fakat bugün ona ait olduğu söylenen bütün dörtlüklerin gerçekten ona ait olup olmadığı kesin değildir.
Kitaba başlamadan önce hakkında küçük bir araştırma yapmıştım. İnsanların bu eser konusunda ikiye ayrıldığını görmek dikkatimi çekti. Sevenler Hayyam’ın düşünce dünyasını derin ve etkileyici bulurken, sevmeyenler ise daha çok dörtlüklerde geçen şarap, meyhane ve yer yer inançla çatışabilecek ifadeler sebebiyle kitaba mesafeli yaklaşıyor.
Açıkçası kitabı pek sevmedim ama tamamen de değersiz bulmuyorum. Yine de okunabilecek kitaplardan biri olduğunu düşünüyorum. Çünkü ilk bakışta yalnızca aykırı fikirler ve dünyevi imgeler öne çıkıyor gibi görünse de satırların altına indikçe insanın faniliği, hayatın geçiciliği ve hakikati arama çabası kendini gösteriyor.
“Dedim artık bilgiden yana eksiğim yok
Şu dünyanın sırrına ermişim az çok
Derken aklım geldi başıma, bir de baktım
Ömrüm gelip geçmiş, hiçbir şey bildiğim yok.”
Hayyam’ın en güçlü yanı insanı düşünmeye zorlaması. Bazı dörtlüklerde sorgulatan, bazılarında rahatsız eden, bazılarında ise insanın içine dokunan bir taraf var. Özellikle sevgi üzerine yazdıkları, onun yalnızca hayatı sorgulayan değil, aynı zamanda insan ruhunu da derinlemesine anlayan biri olduğunu hissettiriyor.
“Düşünce göklerinin baş konağı sevgidir sevgi
Gençlik destanının baş kaynağı sevgidir sevgi
Ey sevginin sırlarından habersiz yaşayanlar
Bilin ki tüm varlığın baş kaynağı sevgidir sevgi”
“Yüce Varlık bize bir beden verince
Sevmesini öğretti her şeyden önce
....”
“Sevgiyle yoğrulmamışsa yüreğin
Tekkede, manastırda eremezsin
Bir kez gerçekten sevdin mi dünyada
Cennetin, cehennemin üstündesin”
Ömer Hayyam'ın rubaileri, genellikle yaşamın geçiciliği, ölümün kaçınılmazlığı, aşkın önemi, şarabın keyfi gibi temaları işler. Rubailerde, insanın dünyadaki konumu, hayatın anlamı, kader, özgür irade gibi felsefi sorulara da değinilir. Hayyam'ın rubaileri, genellikle karamsar bir bakış açısını yansıtır gibi görünse de, aslında yaşamın her anının değerini bilmeyi ve anı yaşamayı öğütler.
Ömer Hayyam (1048-1131), İranlı büyük bir polimat, matematikçi, astronom, filozof ve şairdir. Asıl adı Gıyaseddin Ebu’l-Feth Ömer İbni İbrahim el-Hayyam’dır. “Hayyam” lakabı babasının çadırcı mesleğinden gelir. Doğu’da bilim insanı kimliğiyle, Batı’da ise özellikle Rubaiyat (Rubailer/Dörtlükler) adlı şiirleriyle tanınır. Rubai, dört dizeden oluşan ve genellikle “aaba” kafiye şemasıyla yazılan klasik bir Fars şiir formudur. Hayyam bu formu ustalıkla kullanarak felsefi derinlik katmıştır.
Hayyam, Nişabur’da doğup büyümüş, Semerkant ve Isfahan’da bulunmuştur. Matematikte cebir üzerine önemli çalışmalar yapmış (kübik denklemler), astronomide Celali Takvimi’ni geliştirmiş, fizik ve felsefe alanlarında eserler vermiştir. Rubaileri ise ölümünden sonra derlenmiştir; kendisine atfedilen yüzlerce dörtlük arasında hangilerinin gerçekten ona ait olduğu tartışmalıdır. En güvenilir derlemelerde 100-300 civarı rubai bulunur. Türkçe’de en bilinen çeviriler Sabahattin Eyüboğlu ve diğer klasik tercümelerdir.
Hayyam’ın rubaileri, kısa formlarına rağmen derin felsefi sorgulamalar içerir. Ana temalar şunlardır:
Hayatın Kısa ve Geçiciliği (Transience): Dünya bir han gibi; gelen gider. Geçmiş ve gelecek masaldır, önemli olan “an”dır (Carpe Diem). Ölüm kaçınılmazdır, bu yüzden zevkleri kaçırmamak gerekir.
Varoluşsal Sorgulama ve Kader: Evrenin sırrı akılla tam çözülemez. Tanrı, kader, ölüm sonrası hayat gibi konulara ironik ve şüpheci yaklaşır. Bazı rubailerde kaderin oyuncağı olan insan imgesi vardır.
Şarap, Sevgili ve Zevk: Şarap sıklıkla mecazi kullanılır; tasavvuftaki gibi ilahi aşkı veya dünyevi zevki simgeler. Eleştirmenler onu “şarapçı” diye ansa da, bu imgeler ikiyüzlülüğe, dini gösterişe ve faniliğe karşı bir başkaldırıdır. Sevgili de hem dünyevi hem ilahi güzelliği temsil
Hayatın geçiciliği, aşk, zaman ve yaşamın tadını çıkarma üzerine kurulu tasavvuf, maneviyat , ilahi aşkı betimleyen bir kitaptı. Okurken yaşadığım birçok şeyi , duygularımı , beni ( özellikle de benim içimdeki beni) aramaya/sorgulamaya ittiğini söyleyebilirim.
Hiciv Ustası, zamanının Nefi'si ve Hayyam'ı
Okuması zor, akıcı değil , okumak çaba gerektiriyor. Bazı şiirleri zamanın gereği olarak Osmanlıca kelimeler yoğunluklu, bir de anlattığı konu tarihsel bir vaka yada kendi tanıdığı bir şahıs hakkındaki gözlemleri olunca ve bunu şiir veya hiciv ile dile getirince, sıkıcı oluyor açıkçası.
Tabi bazı şiirleri sade bir Türkçe ile yazılmış, ilginç, ikisini de kullanabiliyor.
Bir kaymakama yakışmayacak hele ki kitaba yazılmayacak argo ve küfürleri hiç çekinmeden kullanabilmesi Şair Eşref'i farklı bir konuma yerleştiriyor. Dilinin ayarı yok, cinsinden...
Zamanının Nef'i'si denilse yanlış olmaz. Ayrıca dörtlükler şeklinde yazımları Hayyam'ı da çağrıştırıyor.
Okumaya değer mi, kesinlikle.