Kaybettiğimiz şey insanlığımız mı, farkındalığımız mı?
Sinan Canan ile ilk kez bir akşam tartışma programında beyin ve evrim üzerine yaptığı konuşmalar sayesinde tanıştım. Bir biyolog olarak evrim teorisi ile İslamiyet’in birbirini zorunlu olarak dışlamadığını, aksine farklı sorulara cevap arayan iki ayrı alan olarak değerlendirilebileceğini gerekçeleriyle anlatması dikkatimi çekmişti. O güne kadar bu konuda genellikle keskin kutuplar içinde yapılan tartışmalar dinlemişken, onun daha sakin, bilimsel ve açıklayıcı yaklaşımını farklı buldum.
Daha sonra kurucuları arasında yer aldığı nBeyin çalışmalarını, televizyon programlarını ve YouTube’da yayımlanan içeriklerini takip etmeye başladım. Sinan Canan’ın en beğendiğim yönlerinden biri, bilimi yalnızca akademik çevrelerin anlayabileceği bir dilde anlatmaması. Beyin, davranış, evrim, öğrenme ve insan doğası gibi karmaşık konuları günlük hayatla ilişkilendirerek sunabilmesi, anlattıklarını daha anlaşılır ve düşündürücü hâle getiriyor.
İFA: İnsanın Fabrika Ayarları kitabı da tam olarak bu yaklaşımın bir yansıması. Kitap boyunca insanın aslında modern dünyanın ürettiği birçok sorunla, biyolojik geçmişi arasındaki uyumsuzluk nedeniyle mücadele ettiğini görüyoruz. Sinan Canan’a göre insanı anlamanın yolu yalnızca bugüne bakmaktan değil, onu milyonlarca yıllık geçmişiyle birlikte değerlendirmekten geçiyor. Bu nedenle kitap kişisel gelişim kitabı gibi görünse de aslında insanın biyolojisini, psikolojisini ve davranışlarını anlamaya yönelik bilimsel bir yolculuk sunuyor.
Kitapta en çok hoşuma giden nokta, insanı kusurlarıyla birlikte ele alması oldu. Dikkat dağınıklığımızı, korkularımızı, erteleme alışkanlığımızı ya da mutluluk arayışımızı yalnızca irade eksikliğiyle açıklamıyor. Bunların önemli bir kısmının, atalarımızdan miras kalan sistemlerin günümüz dünyasına uyum sağlamakta
Cetvel
Evrim Kuran’ın daha önce “Bir Kuşağı Anlamak” ve “Onlar Göçtü Buradan” eserlerini okumuştum. Bu iki eser, yazarın kuşak araştırmaları ve insan davranışları üzerine yaptığı araştırmalara dayanan, daha analitik kitaplardı. Cetvel ise deneme havasında, otobiyografik unsurlar barındıran bir kitap. Cetvel’ de yazar, diğer eserlerinden farklı olarak kişisel ve edebî bir dil tercih etmiş.
Evrim Kuran’ın Cetvel kitabının merkezindeki metafor “cetvel”dir. Kitapta “sıfırdan başlamak” ve “kendi cetvelini oluşturmak” gibi fikirler üzerinde durulur. Bu şekilde okurların kendi hayatlarını hangi ölçülerle değerlendirdiklerini sorgulamaları amaçlanır. Evrim Kuran bu sorgulamayı yaptırırken akademik kimliğinden tamamen sıyrılarak kişisel gözlemlerini paylaşır. Bu da yazar ile okur arasında bir bağ kurulmasını sağlar. Çünkü yazarın yaşadıkları ve hissettikleri, birçok okurun yaşadıkları ve hissettikleriyle benzerlik göstermektedir.
Evrim Kuran, kendi yaşamından yola çıkarak orta yaş dönemindeki insanların içinde bulunduğu içsel muhasebeyi başarılı bir şekilde okura aktarır. Kitabı okurken zaman zaman “Ben de bunu hissetmiştim” ya da “Ben de bu sorgulamayı yapmıştım” dedirten bir anlatımı vardır. Metinde gençlik, olgunlaşma süreçleri ve hayatın anlamı üzerine düşünmeye yönlendiren bölümler bulunmaktadır. Ayrıca yaşanmışlıkların insana kazandırdıkları üzerine düşünme fırsatı sunmaktadır.
Cetvel kitabının güzel yönlerinden biri de Türkçede tam karşılığı olmayan ya da tek bir kelimeyle ifade edilemeyen duyguları farklı dillerden aldığı kavramlarla anlatmasıdır. Yazar, farklı kültürlerden aldığı bu kavramları Türk okuruna tanıtır. Bu kavramlar, insanın kendi yaşam ölçüsünü, yani kendi “cetvelini” oluşturmasına yardımcı olur.
Kitapta kadınların yaşamları boyunca maruz kaldıkları ölçütlere
Jack London, evrim teorisini ve insanlığın en ilkel köklerini muazzam bir edebi hayal gücüyle birleştirdiği bu sıra dışı eserinde, okuru modern zamanların konforundan söküp alarak yüz binlerce yıl öncesinin vahşi ve acımasız dünyasına götürüyor. Roman, modern çağda yaşayan bir gencin, rüyalarında sürekli olarak insanlığın henüz dilsiz, ateşsiz ve mağaralarda yaşadığı Pleistosen Dönemi'ndeki atası "Büyük Diş"in anılarını ve dehşet dolu maceralarını bizzat deneyimlemesini konu alıyor.
Yazar, ırksal hafıza kavramını merkezine alarak, insan bilincinin en derin katmanlarında saklı kalan o vahşi hayatta kalma içgüdüsünü, korkuyu ve doğayla olan amansız mücadeleyi çarpıcı bir gerçekçilikle işliyor. İnsanın hayvandan insana evrilme sürecindeki o sancılı geçiş dönemini, kabile içi çatışmaları ve ilk ilkel aletlerin keşfini bir solukta okunan bir maceraya dönüştürüyor.
*Adem'den Önce*; medeniyet dediğimiz o incecik cilanın altında aslında hâlâ ne kadar ilkel, ne kadar doğaya ait ve vahşi olduğumuzu, evrim zincirinin kopmayan halkalarını yüzümüze vuran felsefi ve antropolojik bir başyapıttır.
Neandertalden Homo Sapiense
Puan vermedi
Dimitra Papagianni ve Michael A. Morse’nin Neandertaller üzerine yaptığı çalışma, Neandertalleri yeniden değerlendiren önemli bir çalışma. Kitap, Neandertalleri yalnızca biyolojik özellikleriyle değil, teknolojileri, sosyal yaşamları, düşünce biçimleri ve modern insanlarla ilişkileri açısından da ele alarak kapsamlı bir bakış açısı sunmaktadır. Yazarlar, uzun yıllar boyunca bilim dünyasında hâkim olan "ilkel ve başarısız insan türü" anlayışını sorgulamakta ve arkeolojik bulgular ışığında daha dengeli bir Neandertal portresi çizmektedir.
Eserin en dikkat çekici yönü, insan evrimini doğrusal bir ilerleme süreci olarak görmemesidir. yazarlar, modern insanların evrim sahnesindeki tek aktör olmadığını, son 2 milyon yıl boyunca dünyada birçok insan türünün bir arada yaşadığını vurgular. Homo erectus, Denisovalılar, Homo Heidelbergensis ve Homo Floresiensis gibi türlere ilişkin bilgiler, insanlık tarihinin sanıldığından çok daha karmaşık olduğunu göstermektedir. Bu yaklaşım, benim insan evrimine dair geleneksel bakış açımı yeniden gözden geçirmemi sağladı.
Özellikle Homo Heidelbergensis üzerinde durulması; Neandertallerin ve modern insanların ortak atası olarak kabul edilen bu türün incelenmesi, iki insan grubunun nasıl farklı evrimsel yollar izlediğini anlamaya yardımcı olmaktadır. Atapuerca, Schöningen ve Boxgrove gibi önemli arkeolojik alanlardan elde edilen veriler, insan evrimindeki teknolojik ve davranışsal gelişmelerin uzun bir geçmişe sahip olduğunu ortaya koymaktadır.
Kitabın en güçlü argümanlarından biri, Neandertallerin gelişmiş bilişsel yeteneklere sahip oldukları yönündedir. Levallois taş işleme tekniği, karmaşık avcılık stratejileri ve ileriye dönük planlama becerileri, Neandertallerin yalnızca çevrelerine tepki veren canlılar olmadığını göstermektedir.
İnsanat Bahçesi
İnsanat Bahçesi
Desmond Morris
Bu eser insan toplumunun hem bireysel hem de sosyolojik evrim süreciyle irdelenmesi ve bu toplumun oluşması sonucu insan üzerindeki etkilerinin incelenmesi üzerine aslında. Ve bu incelemeleri yaparken hayvan toplulukları ve bireysel hayvan özellikleri ile açıklama metoduna gidilmiş. Yazarımız okuyucunun ilgisini üst seviyede tutmakta çok başarılı diyebilirim. Yaptığı bağdaştırma ve temellendirmeler mantık üzere olup insanın okurken toplumu ve kendisini sorgulamaya yöneltici özelliklere sahip diyebilirim. Ki şahsi fikrimce bir kitabın en kıymetli özelliklerinden birisi de budur. Süper-kentlere sıkışan doğadan çıkmış insan hayvanat bahçelerinde ki hayvanlar gibi doğal davranışlarının dışında davranışlar sergilemeye, psikolojik ve sosyolojik sorunlar yaşamaya başlıyor. Bu uzun vadede insanın doğal yapısının bozulup evcil insanlar veya insanat bahçeleri oluşmasına sebebiyet veriyor. Bizler de bu insanlardan biriyiz. Süper-kentlerde sıkışmışlık, akışa karşı duramama ve aşırı uyaran problemleri sonucu psikolojik bir deney laboratuvarında gibi hissediyor olabiliriz. Asıl büyük problemin ise bu deneyleri kendi kendimize yapıyor oluşumuz. Evrimsel süreçten aktarılan davranış kalıplarımız bu yeni yaşayış şeklimize ayak uydurmaya çalışırken hasarı tam olarak kendi bireysel hal durumumuz alıyor. Bu ve bu tarz noktalar üzerinde güzel bir araştırma kitabı okumak isterseniz hiç beklemeden ve düşünmeden bu kitabı okuma sıranıza alabilirsiniz. Sevgiyle ve kitapla kalın. :)
İnsanat Bahçesi
Desmond Morris
Bu eser insan toplumunun hem bireysel hem de sosyolojik evrim süreciyle irdelenmesi ve bu toplumun oluşması sonucu insan üzerindeki etkilerinin incelenmesi üzerine aslında. Ve bu incelemeleri yaparken hayvan toplulukları ve bireysel hayvan özellikleri ile açıklama metoduna gidilmiş. Yazarımız okuyucunun ilgisini üst seviyede tutmakta çok başarılı diyebilirim. Yaptığı bağdaştırma ve temellendirmeler mantık üzere olup insanın okurken toplumu ve kendisini sorgulamaya yöneltici özelliklere sahip diyebilirim. Ki şahsi fikrimce bir kitabın en kıymetli özelliklerinden birisi de budur. Süper-kentlere sıkışan doğadan çıkmış insan hayvanat bahçelerinde ki hayvanlar gibi doğal davranışlarının dışında davranışlar sergilemeye, psikolojik ve sosyolojik sorunlar yaşamaya başlıyor. Bu uzun vadede insanın doğal yapısının bozulup evcil insanlar veya insanat bahçeleri oluşmasına sebebiyet veriyor. Bizler de bu insanlardan biriyiz. Süper-kentlerde sıkışmışlık, akışa karşı duramama ve aşırı uyaran problemleri sonucu psikolojik bir deney laboratuvarında gibi hissediyor olabiliriz. Asıl büyük problemin ise bu deneyleri kendi kendimize yapıyor oluşumuz. Evrimsel süreçten aktarılan davranış kalıplarımız bu yeni yaşayış şeklimize ayak uydurmaya çalışırken hasarı tam olarak kendi bireysel hal durumumuz alıyor. Bu ve bu tarz noktalar üzerinde güzel bir araştırma kitabı okumak isterseniz hiç beklemeden ve düşünmeden bu kitabı okuma sıranıza alabilirsiniz. Sevgiyle ve kitapla kalın. :)
Tıp literatüründe güncelliğin esas olduğu bilinciyle, 2004 yılına ait bir hipertansiyon kitabını incelemek benim için oldukça öğretici bir deneyim oldu. Bu okumadaki temel amacım, hipertansiyon konusundaki tıbbi yaklaşımların ve klinik bilgilerin son 24 yılda nasıl bir evrim geçirdiğini gözlemlemekti.
Kitabı derinlemesine incelediğimde, temel tıbbi öğretilerin günümüze kadar büyük ölçüde korunduğunu görmek şaşırtıcıydı. Elbette, aradan geçen yıllar içerisinde özellikle AHA 2025 kılavuzuna göre kıyaslandığında, hipertansiyonun sınır değerleri gibi bazı klinik parametrelerin güncellendiği veya "az miktarda alkol tüketiminin sağlığa yararlı olduğu" gibi güncel bilim literatürüyle artık çürütülmüş olan bazı bilgilerin kitapta yer aldığı bir gerçektir. Ancak bu noktalar, eserin bir sağlık profesyoneli olarak bana sunduğu genel faydayı gölgelemiyor.
Hafızamda tazelenmesi gereken bilgileri hatırlamanın yanı sıra, hipertansiyonun yönetimine dair perspektifimi tazeleyen yeni kazanımlar elde ettim. Genel okuyucu kitlesi için ise eser, hipertansiyon hastalığını anlamak, hipertansiyondan korunmayı öğrenmek ve tedavisi hakkında bilgi edinmek için oldukça kapsamlı bir kaynak olma niteliğini hala sürdürüyor.
Sonuç olarak; hipertansiyon hakkında temel ve kapsamlı bir bilgi edinmek isteyen okurlar için bu eseri tavsiye edebilirim. Yine de okuyucuların, kitabın 22 yıl önceki tıp bilgisiyle kaleme alındığını göz önünde bulundurarak, bazı klinik detayları güncel rehberler ışığında sorgulayarak okumaları çok daha sağlıklı bir yaklaşım olacaktır.
