Öteki, Doppelgänger ve LacanEdebiyat
Nerden başlayacağımı bilemiyorum… 
Fyodor Dostoyevski öyle bir kitap yazmış ve öyle gerçekçi bir psikolojik tahlil yapmış ki kendisinden sonra gelen yazarları, psikologları hatta tüm insanlığı derinden etkilemiştir. Bir çılgınlık yapıp böylesine büyük bir yazarı kronolojik sıralama ile okumaya karar verdim. Henüz yazdığı ikinci kitabı olmasına rağmen ne denli doğru bir karar verdiğimi bu kitabında anladım. Şimdi ise biraz içeriğe geçelim.
Her şeyden önce bir terimden bahsetmek istiyorum sizlere; Doppelgänger. Etimolojik olarak Almanca kökenli olup, Doppel (double) çift kelimesine gänger ise (walker) yürüyen kelimelerine gelmektedir, Türkçe’ye ‘’çift-gezer’’ olarak çevirebileceğimiz edebi bir terim. Avrupa mitolojisinde canlı bir insanın kendisine tıpatıp benzeyen görüntüsüdür, birnevi bir canavardır doppelgänger. Dostoyevski’nin 1846 yılında kaleme aldığı 
Öteki adlı kısa romanında, düştüğü sefalet ve karşılıksız aşk içinde deliliğe sürüklenen Golyadkin karakteri kendisinin başaramadığı her şeyi başaran ve kendisine her anlamda ikizi gibi benzeyen bir insanla yani bir doppelgänger'i ile karşılaşır. Doppelgänger bu kitapta başarılı bir motif olarak karşımıza çıkıyor.
Romanın başlangıcında 9. Dereceden memur olan Golyadkin’in kendisinin hastalığı hakkında endişeli olan ve tehlikeli derecede antisosyal biri olduğunu düşünen Doktor Rutenşpits ile konuşması bizi karşılar. Doktorumuz Golyadkin’e biraz ‘’sosyalleşmesini’’ tavsiye eder. Ve kahramanımız da bunu denemeye karar verir, ama başarılı olabilecek midir? Burası tam bir muamma.
Ki zaten aşağılık duygusu ile sosyal baskıların doğurduğu hastalıklı bir ruh hali olan Golyadkin, toplumda kendine bir yer edinemez ve bu durumu kendine zulüm haline getirir. Muzdarip olduğu psikolojik sıkıntının en nihayetinde delirir ve bir tür kişilik bölünmesi yaşar. Tıp tarihinde şizofreni hastalığının teşhisi ve tanımı dahi yapılmadan, Dostoyevski tarafından bu kadar gerçekçi bir şekilde işlenmesi şahsen beni çok etkiledi.
Bu yapıtı okurken hep aklımın bir kenarında ünlü Fransız psikanalizci 
Jacques Lacan’ın insanın psikolojik benliğinin gelişimini tanımlarken kullandığı üç evreden biri olan ‘’Ayna Evresi’’(Mirror Stage) ve ‘’Öteki’’(Otherness) belirdi. Ayna Evresi’nde insan yavrusu aynada ilk defa kendini gördüğü zaman gelecekteki ‘’Ben’’in temellerini atmaya başlar ve aynı zamanda kendisiyle tanışmış olur, lakin aynı zamanda karşısında gördüğü ‘’ben’’in dünyasında ise gerçekte yoktur. ‘’Öteki’’ terimini kullanırken ise ‘’küçük öteki’’ ve ‘’büyük öteki’’den bahseder. Her iki kimlik de Lacan’ın belirttiği gibi (aynadaki) birer yanılsamadır aslında. Kişinin kendisi ve ‘’öteki’’ devamlı olarak biri dışarıda biri içeride kalacak biçimde yer değiştirirler. Kişinin kendisi, ayna evresinde ayna yansımasının oluşturduğu hayali öteki ile girdiği ilişkide yabancılaşarak kendi benliğini (egosunu) oluşturur. Jacques Lacan’ın bu teorileri Dostoyevski’yi okuyup ortaya attığını söyleyebilirim fakat kanıtlayamam :D
Sizin de bu kitabı (farklı pencerelerden bakmaya çalışarak) mutlaka okumanızı tavsiye ediyorum, şimdiden keyifli okumalar!
Fyodor Dostoyevski öyle bir kitap yazmış ve öyle gerçekçi bir psikolojik tahlil yapmış ki kendisinden sonra gelen yazarları, psikologları hatta tüm insanlığı derinden etkilemiştir. Bir çılgınlık yapıp böylesine büyük bir yazarı kronolojik sıralama ile okumaya karar verdim. Henüz yazdığı ikinci kitabı olmasına rağmen ne denli doğru bir karar verdiğimi bu kitabında anladım. Şimdi ise biraz içeriğe geçelim.
Her şeyden önce bir terimden bahsetmek istiyorum sizlere; Doppelgänger. Etimolojik olarak Almanca kökenli olup, Doppel (double) çift kelimesine gänger ise (walker) yürüyen kelimelerine gelmektedir, Türkçe’ye ‘’çift-gezer’’ olarak çevirebileceğimiz edebi bir terim. Avrupa mitolojisinde canlı bir insanın kendisine tıpatıp benzeyen görüntüsüdür, birnevi bir canavardır doppelgänger. Dostoyevski’nin 1846 yılında kaleme aldığı Öteki adlı kısa romanında, düştüğü sefalet ve karşılıksız aşk içinde deliliğe sürüklenen Golyadkin karakteri kendisinin başaramadığı her şeyi başaran ve kendisine her anlamda ikizi gibi benzeyen bir insanla yani bir doppelgänger'i ile karşılaşır. Doppelgänger bu kitapta başarılı bir motif olarak karşımıza çıkıyor.
Romanın başlangıcında 9. Dereceden memur olan Golyadkin’in kendisinin hastalığı hakkında endişeli olan ve tehlikeli derecede antisosyal biri olduğunu düşünen Doktor Rutenşpits ile konuşması bizi karşılar. Doktorumuz Golyadkin’e biraz ‘’sosyalleşmesini’’ tavsiye eder. Ve kahramanımız da bunu denemeye karar verir, ama başarılı olabilecek midir? Burası tam bir muamma.
Ki zaten aşağılık duygusu ile sosyal baskıların doğurduğu hastalıklı bir ruh hali olan Golyadkin, toplumda kendine bir yer edinemez ve bu durumu kendine zulüm haline getirir. Muzdarip olduğu psikolojik sıkıntının en nihayetinde delirir ve bir tür kişilik bölünmesi yaşar. Tıp tarihinde şizofreni hastalığının teşhisi ve tanımı dahi yapılmadan, Dostoyevski tarafından bu kadar gerçekçi bir şekilde işlenmesi şahsen beni çok etkiledi.
Bu yapıtı okurken hep aklımın bir kenarında ünlü Fransız psikanalizci Jacques Lacan’ın insanın psikolojik benliğinin gelişimini tanımlarken kullandığı üç evreden biri olan ‘’Ayna Evresi’’(Mirror Stage) ve ‘’Öteki’’(Otherness) belirdi. Ayna Evresi’nde insan yavrusu aynada ilk defa kendini gördüğü zaman gelecekteki ‘’Ben’’in temellerini atmaya başlar ve aynı zamanda kendisiyle tanışmış olur, lakin aynı zamanda karşısında gördüğü ‘’ben’’in dünyasında ise gerçekte yoktur. ‘’Öteki’’ terimini kullanırken ise ‘’küçük öteki’’ ve ‘’büyük öteki’’den bahseder. Her iki kimlik de Lacan’ın belirttiği gibi (aynadaki) birer yanılsamadır aslında. Kişinin kendisi ve ‘’öteki’’ devamlı olarak biri dışarıda biri içeride kalacak biçimde yer değiştirirler. Kişinin kendisi, ayna evresinde ayna yansımasının oluşturduğu hayali öteki ile girdiği ilişkide yabancılaşarak kendi benliğini (egosunu) oluşturur. Jacques Lacan’ın bu teorileri Dostoyevski’yi okuyup ortaya attığını söyleyebilirim fakat kanıtlayamam :D
Sizin de bu kitabı (farklı pencerelerden bakmaya çalışarak) mutlaka okumanızı tavsiye ediyorum, şimdiden keyifli okumalar!9 Yorum
Lütfen giriş yapınız.
Bu kitabı okudum, gerçekten bu kadar güzel bir inceleme yazılabileceğini düşünmezdim, tebrikler 🙏🏻
Merhaba harika bir inceleme olmuş. Ellerinize sağlık. Hala hatırlıyorsanız, kitabın sonunda ne olduğunu söyler misiniz?
Tebrik ederim çok güzel bir inceleme olmuş, en yakın zamanda peşinden gelerek ben de Dostoyevski'nin eserlerini sırasıyla okuyacağım. 😁👏🏻
Edgar Allan Poe'nun "William Wilson" ismli öyküsünün yazılış tarihi: 1839
Dostoyevski ise Öteki'yi 1846'da yazıyor.
Öykülerin ana şablonu aynıdır. Poe sanıldığından çok daha büyük bir yazardır aslında çünkü Dostoyevski'yi bile etkilemiştir.
Jorge Luis Borges'in 1975'te yayımladığı 
Kum Kitabı'nın içinde yer alan öykülerden biri olan "Öteki" ise, Poe ve Dostoyevski'ye bir saygı duruşudur.
İnceleme için teşekkürler bu arada. ^^Bu bilgilendirici yorum için ben teşekkür ediyorum. Evet dediğiniz gibi Poe büyük bir kalem, bütün öykülerini okumayı planlıyorum. "William Wilson" önceliğim olacak. Doppelgänger motifi gerçekten ilgi çekici. 🙏🏻😊