Başyapıt... Peki kime göre, neye göre?
Bugün incelemesini yapacak olduğum kitap ömrümden ömür yiyen ve uzun bir süre Türk klasiklerinden uzak durmama neden olacak bir kitap. Türk edebiyatının ilk başarılı psikolojik eseri sayılan Eylül... Binlerce kişi tarafından okunulan, önerilen, hakkında incelemeler yapılan, okullarda okutulan bu kitabı dilerseniz bir de benden dinleyin. Arkanıza yaslanın, uzun bir inceleme olacak.
Eylül gerçekten kült bir eser olmayı hak ediyor mu?
Kitap Süreyya, Suat ve Necip isimli üç karakterimiz arasında dönüyor. Süreyya (erkek) ve Suat (kadın) evli bir çift ve Necip de aile dostları. Süreyya bulunduğu ortamdan son derece bunalmış bir haldeyken bir nevi tatil niyetine karısı Suat'la bir yalıya taşınıyorlar ve sonra dostları Necip de onlara misafir olarak geliyor. Süreyya ve Suat mutlu ve hallerinden mesut bir çift. Necip ise kadınlara güven olmayacağını düşünen biri ve dolayısıyla evlenmeye hayatı boyunca hiç yanaşmamış. Ancak yalıda bulunduğu süre zarfınca Süreyya ve Suat'ın ne kadar mutlu olduğunu görüyor ve acaba, diyor, acaba gerçekten böyle mutlu evlilikler mümkün mü? Cidden Suat gibi melek kadınlar da var mı? Ve bu şekilde başta çiftin mutluluğuna, ardından Suat gibi birinin hayaline ve en sonunda ise Suat'a aşık oluyor.
Yorumuma geçmeden önce çok içtenlikle söylemek istediğim bir şey var. Allah belanı versin Necip, sevgiler <3
Bu kitabı okuma nedenim edebiyat okuma sınavımı bu kitaptan olacak olmamdı. Bana bu kitabın denk düştüğünü duyan arkadaşlarımdan biri öyle bir kitap ki kaldığın yeri kapatıp başka bir yerden devam etsen de değişen hiçbir şey olmuyor demişti. O kadar haklı ki... Kitabın doğru düzgün bir olay örgüsü yok. İki yüz küsür sayfa boyunca boğucu betimlemeler, asla umurumda olmayan ve nefret kustuğum karakterlerin ruhsal tasvirleri ve Necip ve Suat'ın o "mükemmel aşkları"nın düşünceleri dışında hiç bir şey yoktu. Ne doğru düzgün bir olay örgüsü, ne mantıklı bir sahne ya da elle tutulur herhangi bir şey. Boş edebiyattan başka bir şey değil.
Edebiyat öğretmenime biraz kötüledim kitabı. "Ama bak ruhsal tasvirleri, betimlemeleri dehşet iyi," diye susturdu beni. Yani? Yazım dili güzel olan her kitabı öpüp alnımıza mı koyacağız? O zaman içinde tacizi, aldatmayı, yozlaşmayı, savaşı, soykırımı destekleyen ama yazım dili güzel olan kitapları eleştirmeyecek miyiz? Daha önce internette bir editörle yapılan bir röportajı görmüştüm, editöre iyi bir yazım dili mi, iyi bir konu ve içerik mi diye soruyorlar ve direkt içerik diyor. Çünkü yazım dili zaman içinde geliştirilebilir ama bana kalsa bir yazarı çağdaşlarından ayıran edebi dili değil hayal gücüdür. Bu kitapsa direkt Fransız edebiyatının -o zamanın modası yasak aşk- kitaplarından kopyala yapıştır bir konuya sahip. Adam sadece karakterlerin isimlerini değiştirmiş. Ve o kadar emin olarak şunu söylüyorum ki bu kitap günümüzde herhangi bir wattpad yazarının elinden daha zayıf bir edebi dille çıkmış olsaydı her yer gömme incelemeleriyle dolardı.
Ama söz konusu bir "Başyapıt" bir "Klasik" olduğunda her şey normalleştirilebilir, değil mi? Klasiklere düşük puan mı verilir canım, klasiklere düşük puan veren o kitabın konusu anlamamış bir salaktır o kadar.
Ve bu incelemede en çok yakınacağım noktaya geldik. Sırf ünlü, çoksatan veya klasik diye iğrenç kitapları normalleştirmeye ve göklere çıkarmaya ne kadar daha devam edeceğiz? Günümüz kitaplarını şimdilik es geçiyorum çünkü onlara yeterince laf atılıyor bence ama klasiklere sıra gelince herkes suspus oluyor. O yüzden ben avazım çıkana kadar bağırarak birazcık da klasik gömmek istiyorum.
Kitabın tek teması ve olayı yasak aşk, ah ah dram. Tam da halkça sevdiğimiz türden. Kadınları aşağılayan onlarca cümle... Salak erkekler ve daha nicesi. Rahatsız olduğum noktalardan hızlıca bahsetmek istiyorum.
1) Necip: Necip ilk psikolojik eser diye bipolar gibi davranmaya mı karar vermiş anlayamadım. Tam bir kadın düşmanı. Gördüğü kadınla ilişki yaşayıp bir bağlılık, bir ilişki bekliyor, aksi olunca da "Ah Yarabbim bütün kadınlar cadı, şirret, Delilah, tek istedikleri aldatmak, biz zavallı erkeklerle oynamak" falan filan diye oturup zırlıyor. Kitabın bir kısmında Suat'ın Süreyya'ya olan bağlılığına hayran oluyor, ardından ortaya başka genç bir eleman giriş yapınca "Ay Suat sen de mii? Sen de mi aldatıyorsun" havalarına giriyor. Aynen adamım, kadınların işi gücü yok da karşılarına çıkan her adama sarkıyorlar mala bak. Ha bir de komik olan Suat'tan böyle şüphelenip ona okumadığı bela kalmıyor ama ilerleyen sayfalarda Suat ona olan aşkını belli etmiyor diye de saydırıp duruyor. Dediğim gibi tam bir bipolar, otuz değil on beş yaşında ergen bence. Gebersin.
2) Cinsiyetçi söylemler: Klasiklerde çokça rastladığımız bir durum aslında. Bunu bir eleştiri olarak sunduğunuzda ama o zamanın bakış açısı zihniyeti böyleydi cevabını alıyorsunuz. Kardeşim ben ilk defa klasik okumuyorum ve kadınlara karşı iki farklı bakış açısı görüyorum. Biri bu kitapta olduğu gibi onları sadece iğrenç varlıklar olarak tanımlamak, diğeri ise kadının toplumdaki yeri üzerine. Günümüzde durum her ne kadar farklı olsa eskiden kadınların çalışması doğru bulunmuyordu, bir adam eşine bakmakla yükümlü tutuluyordu ve klasiklerde de bu olayı bolca görüyoruz (aslında günümüzde de var ama eskisi kadar hakim bir düşünce değil bence). Kadınlar narin varlıklar falan filan.
İkinci düşünce o dönemin zihniyetidir. Belli bir yere kadar kabul edilebilir belki ama ilk düşünce cinsiyetçilikten başka bir şey değil. Bir dahaki sefere neyi görmezden gelebileceğinize karar verirken bu ayrıma dikkat edersiniz artık (serzeniş KLASİKLER DIŞINDA KİTAP YOOĞK okurlarına).
3) Aşk: Aşkmış... Aşkınıza tüküreyim. O kadar cringe bir kitap ki yani nasıl anlatırım bilmiyorum. Tüm karakterler ergen. Kadınlara karşı kusulan bir nefret var. Nefret kusulmayan tek kadın evin büyük hanımefendisi, neden? Çünkü o da kocasının tüm hiddetine ve öfkesine rağmen uysal duran biri. Kadınların tek derdi de erkekleri ayartmak, onların duygularıyla oynamak. Tabii canım başka işim gücüm yok. Her gün camdan dışarıyı izleyip adamlara kaş göz yapıyorum ben(!) bilmiyor musunuz yoksa?
İnşallah mezarında ters dönersin Mehmet Rauf. Tövbe tövbe geldiğim noktaya bak.
Sırf klasik diye normalleştirmeler görmekten bıktım. Ahlaksızlığı, yozlaşmayı, cinsiyetçiliği... Bir yasak aşk durumunda olay araştırılmadan direkt kadınların suçlanmasını (erkeği hipnotize etmiştir cnm erkekler sütten çıkmış ak kaşık sonuçta) ve daha nice saçma sapan şeyi okumaktan yoruldum. Okullarda kült eser diye saçma sapan şeylerin okutulmasından yoruldum. Türk edebiyatından yoruldum, öğretmenlere bunları anlattığımızda bizi susturmalarından yoruldum. Konuşma sınavımda da bu incelemedeki düşüncelerimden bahsetmezsem ben neyim.
Tavsiye kısmını açmamıza da hiç gerek yok bence.
28 Yorum
Rümeysa BALÇIN
Gönderi Sahibi
Bir klasik kitabı sevmemenizin nedeninin cahillik olmadığını insanlara kanıtlayamıyorsunuz ben denedim ama siz hiç boş yere uğraşmayın🫡
Eleştirinde değindiğin noktaları anlıyorum. Bakış açından da hak veriyorum. Ama olaya "roman türü" olarak bakabilmen için birkaç şey söyleyeceğim. Belki sınavında bunları da yazmak istersin.
"
Eylül, Türk roman geleneğinde, psikolojik realizmin başlangıcı sayılabilecek bir eserdir. (...) Eylül romanındaki dramatik aksiyon, başkişi Suat'ın yaşadığı bireysel gelişim, değişim ve dönüşüm macerası üzerine kurulur." Bu neden önemli? "1.Başlangıç dönemi Türk romanı [Tanzimat dönemi edebiyatı ile daha çok Fransa'dan etkilenerek edebiyatımıza giren türden bahsediliyor] kendisinden önceki köklü epik anlatı geleneğinin etkisiyle olay örgütleyici bir yapıya sahiptir. [Tanzimat dönemi romanlarında, destanlarda ve diğer sözlü, geleneksel anlatılarda olduğu gibi, peş peşe olaylar sıralanır.] Türk romanı olay örgütleyici bir anlatıdan karakter sentezleyici anlatıma Servet-i Fünun romanı ile geçer. [karakter sentezlemek zordur, insanı dolayısıyla kendini iyi bilmen, gözlemlemen gerekir. Klasik edebiyattaki insan eksikliğini hatırlaman bu konuyu daha iyi anlamanı sağlayabilir.] [ 
Mehmet Rauf , 
Halid Ziya Uşaklıgil 'dan sonra bu dönemi en iyi temsil eden yazar.] Özellikle Servet-i fünunun olgunluk dönemi eserleri, 
Aşk-ı Memnu ve Eylül'de, roman karakterleri, olayların akışına kapılıp gitmezler; olayları karakterlerin yaşantıları ve seçimleri belirler. Bu nedenle Türk edebiyatı, bireyin kendi ve dünya ile yüzleşmesini içsel bağlamda sorgulayan psikolojik roman türü ile ilk kez bu dönemde tanışır." Bu ne demektir? Bu dönemde psikolojik tahlil ve tavsirler taklit ve/veya değil, yapılmaya başlanmasaydı Türk romanı şu anki durumunda olmayabilirdi. [popüler romanlardan bahsetmiyorum.]
"2.Türk romanında bireyleşme deneyimleri ve kişinin kendini toplumsal rol ve kimlik giydirimlerinin ötesinde bütün çıplaklığıyla tanıma çabaları, yine bu dönemde başlar. Bu nedenle, olgunluk dönemi Servet-i Fünun romanlarındaki entrik kurguyu, kendini yaşama arzusundaki karakterlerin iç çatışmaları idare eder. (...) Eylül'de Suad-Süreyya-Necip ilişkisini, karakteri derin ve boyutlu olmaya zorlayan bu iç çatışmalar yönlendirir." Bu şu demektir: iyiler her zaman iyi, kötüler her zaman kötüdür kaidesi bu dönem romanları ile yıkılmaya başlamıştır. İnsan, insanlığını bu 5 yılık dönemde en azından edebiyat sahasında keşfeder. Çünkü romandaki karakter düşünür, düşünce ve duygularını sorgular, bunlar karşısında üzülür, pişman olur, sinirlenir, içsel çatışmalar yaşar, yani hisseder, mukayese eder, karar verir vs. Yani onlar gerçek bir kişi olma eğilimindedirler.
"3.Realist ve naturalist anlayış, sosyal çevreden genetik sistematiğe, eşyadan iklime kadar hemen her şeyin insan varlığı üzerindeki etkisini dikkate alan bir ilkeler dizgesini savunur. Bu dönemdeki ayrıntılara varan betimleme titizliği ve mekana yansıyan insanı okuma endişesi bu anlayıştan beslenir. (...) Eylül'de Suat ve Necip'in paylaştıkları tinsel ve mekansal ortamın onları birbirine dönüştürmesi, çevresel etkenlerin insan yaşamında ne kadar önemli olduğunu gösteren unsurlardır. Hatta Eylül romanının adı bile doğadaki tükenişi açımlayarak insani boyuttaki çözük ve ölümlü ilişkilere gönderme yapar. Bu nedenle bu dönem romanlarındaki mekan, genellikle kapalı, labirent izlekli dar mekanlardır. " Burada "yazarın ülkü değerlerini simge düzleminde temsil eden yalı ile karşı değerleri temsil eden konak arasındaki çağrışım farklılıklarını, kavramsal olarak sırayabiliriz. (...) mekanların insanların yazgılarını belirleyici bir işlevle karşımıza çıktığını görüyoruz. Konak geniş aile yapısıyla geleneksel bir yaşam anlayışını temsil eder. Orada babanın otoritesi, bütün kişisel tasarrufları silen bir egemenliğe sahiptir. Kurallar, gelenekler ve alışkanlıklar vardır ama kendini keşfetme aşamasındaki bireyin rüyası yoktur. Bunun için bireyin yalnızlaşması ve düş kurması gerekmektedir. Bu yönüyle yalı, gizemli düşler dünyasına/denize açılan bir kapıdır."
" 4.Servet-i Fünun romanında sosyal çevre 'aile ortamı' ile sınırlandırılmıştır. Bütün olaylar bu aile ortamı çerçevesinde geçer. Dolayısıyla entrik kurguda çatışmayı sağlayacak üçüncü kişi, yakın aile çevresinden birisi olma zorunluluğunu ortaya çıkarır. (...) Toplumsal yaşamın aileyi dışa kapayan geleneksel boyutu, çatışmayı sağlayan üçüncü kişilerin aile dışından gelmesini engeller. " [Burada ayrıca dönemin sosyal yapısını oluşturan II. Abdülhamid uygulamalarının, Osmanlının durumunun (hasta adam) ve bunların sanatkar üzerindeki etkisi de göz ardı edilmemelidir.] Bununla birlikte kitabın sonuna da değinilmeli. "Konağın ve aşıkların yanması, her ne kadar bazı eleştirmenlerce 'zorlama bir son' gibi görülürse de, sembolik anlamda, genç aşıkların yurtsuzluklarını ve Necip'in kararlılığını yansıtması bakımından önemlidir. Ayrıca ateş fenomeni, dünya edebiyatında en iyi arındırma aracı olarak kullanılmaktadır. Yazar, Suad-Necip ilişkisini, roman kişilerinin birey olarak serüvenlerini dikkate almadan, yalnızca 'kirlenme' diye değerlendirecek zihniyetten kurtarmak için, adeta zorla onları ateşin mutlak arındırıcılığına emanet eder. " [Nitekim Suad, Necip'e olan aşkına rağmen evliliğine, necip de suad'a olan aşkına rağmen arkadaşlığına ihanet etmemekte karar kılmışlardı.]
"7.Bütün romanlarda aşk, kötümserlik ve kaçış üç ana izlek olarak karşımıza çıkar [dönem toplumsal olaylar hakkında yazmayı engelliyor, ayrıca bu dönem sanatkarları kalemlerde değil mekteplerde yetişmiştir, halkın durumunu bilmez]. Aşk, fark ettirici, birleştirici bir değer olarak işlenir. İlk romanlarda, aşktan ziyade kaba bir sahip olma dürtüsü ve tutkulu bağlanmalar şeklinde gördüğümüz sevgi motifi, ancak 
Mai ve Siyah , Aşk-ı Memnu ve Eylül romanlarında daha seviyeli bir karakter kazanarak, iki insanı birbirine taşıyan, açımlayan bir değere/aşka dönüşür. Roman karakterleri, kendilerini ve dünyayı, ancak aşık olduklarında anlamaya başlarlar." Burada Suat-Necip-Musiki ilişkisine de değinmemiz gerekiyor. "Bu durumda Suat-Necip ilişkisinin yalıtık değil [yalıtık olan Suat'ın Süreyya'ya Süreyya'nın ise denize akışkanlığıdır], aksine onları çoğaltan ve birbirine taşıyan döngüsel bir akışkanlık ağı oluşturur. Suat ve necip kendi parçalanmışlıklarını musiki ile önce keşfederler sonra yine aynı yolla onu bütünlüğe erdirmeye uğraşırlar. Musiki, iki farklı insanı birbirine taşıyan temel unsurdur. Aşk ise bir taşınma ve dönüşme süreci sonunda oluşan bir durumdur. Ancak yazar, bu romanda aşkı, içeriğini yitirmiş normativ kabullerin biçimlendirdiği, ürettiği bir enstrüman olmanın ötesinde, görünür ayrılıkları aşan ve iki farklı insanı, kökten birbirine taşıyarak 'aynı yere bakarken buluşturan' büyük bir fark ettirici değer olarak işler. Romanın asıl başarısı, karakterlerin kendi içlerinde yaşadıkları değişme ve gelişmelerin bu ince duyuş refakatinde ve gerçeğimsi bir inandırıcılıkla verilmiş olmasında yatar. Sözgelimi bu aşk ilişkisi yalnızca Suat'ı değiştirmez, önceleri uçarı ve çapkın bir tip olan Necip'i de değiştirir. (...) Yazar, dışarıdan gözlemlenemeyen bu içsel gelişme, değişme ve sorgulama süreçlerini, güçlü bir 'neden-sonuç ilişkisi' doğrultusunda ve başarılı bir betimleme tekniğiyle verir. "
"9.Özellikle ilk dönem romanlarında zaman, epik geleneğin etkisinde, olayların geçmesine zemin hazırlayan dış bir çerçeve gibidir. Geleneksel anlatımın olay ağırlıklı bu kurgusu ancak Aşk-ı Memnu ve Eylül'de kişilerin aydınlanma, olgunlaşma veya kendilerini tanıma sürecine dönüşür. Teknik anlamdaki zamanın yavaşlaması ve derinleşmesi, öykü zamanının süre olarak kısalmasına, dolayısıyla da bakışların dıştan içe yönelmesine neden olur. Servet-i Fünun romanının psikolojik bir derinlik kazanması, kişilerin mizaçları ile çarpılan bu zaman sorunsalından kaynaklanır."
Alıntılar 
Yeni Türk Edebiyatı 1839 - 2000 ndandır. Köşeli parantez içindekiler kendi yorumum.
Gelelim incelenmende veryansın ettiğin durumlara: Servet-i Fünun edebiyatının genel olarak kabul edilen başlangıç ve bitiş yılları: 1896-1901. Eylül romanının söz konusu dergide tefrika edilme aralığı: 1900-1901. O zamandan bu yana yani günümüzde dahi bu kitap inceleniyor, eleştiriliyor, farklı bakış açılarından değerlendiriliyor ve önem arz ettiği hususunda birleşiliyor. Sence bu alanın duayenleri yani yeni Türk edebiyatı profesörleri, doçentleri, doktorları, araştırmacılarının tümünün birden yanılma oranı nedir? Ki ben şartlarım bunu el verdiği için tek bir kaynak (değerli bir kaynak) kullanarak bu yorumu yazıyorum.
Bir romanın klasik olmasını sağlayan etmenler arasında metnin üslubu, içeriği, evrenseli yakalayabilmesi gibi şartlar da vardır. Ama bizim gibi anlatı geleneğini yüzyıllar boyunca belirli kalıplarla sınırlayan, nesire değer vermeyen edebiyata sahip toplumlarda bazı ilkler yanında teknik ustalıklar da önem arz eder. Çünkü nazım duygunun ise nesir düşüncenin vasıtasıdır. Önem arz eden bu ilk adımlar, nasıl düşünmemiz gerektiğinin de ilk adımlarıdır: 
Ahmet Hamdi Tanpınar bizde iki önemli eksiklikten bahseder: mitoloji ve felsefe, yani sistemli düşünme.
Roman incelemek basit bir iş değildir. Bunu tüm samimiyetimle söylüyorum. Şu yorumda bile yanlış bir şey yazmış olma ihtimalim var ve bu ihtimal benim dilimi de elimi de bağlıyor. Çünkü işin içindeyim. Yani bir romanı incelemek için onlarca kaynak okuyorum, hangi yöntemi seçmem gerektiğini çözmeye, hangi kuramla metni açabileceğimi bulmaya çalışıyorum. Bir kitabı feminist teori ile de inceleyebilirsin, ekolojik kuramla da. Ama orta çağı anlatan bir metni -örnek veriyorum- yazar, roman kişisi aptal daha dünyanın düz olmadığını bilmiyor diye yorumlarsan o zaman işler biraz değişir. Çünkü bak burada da işin içine anlatıbilim giriyor. Ki eylül romanının yazıldığı dönemde hatta öncesinde kadın haklarını, eğitim almasını vs isteyen, savunan aydınlar da var (bu benim öylesine yorum yapabileceğim bir konu değil çünkü araştırmadım, araştırmalara, asıl kaynaklara bakmak lazım. böylece arkasında durabileceğim bir yorum yazabilirim.)
İncelemendeki bazı hususlara ayrıca değinmek istiyorum. "Yazım dili güzel olan her kitabı öpüp alnımıza mı koyacağız? Çünkü yazım dili geliştirilir. Yazarı çağdaşlarından ayıran edebi dili değil, hayal gücüdür." şeklindeki düşüncelerin dikkatimi çekti. Edebi dilden kastın üslup ise, yani yazarın neyi nasıl anlattığıysa iyi bir konunun sırf iyi yazılmadığı için harcandığını söylememeyi kabul ediyorsun demek oluyor. Yani konu harika ama işleyememiş hükmünü baştan elemelisin çünkü yazar başka kitaplarında başka konularda nasıl olsa geliştirir? Ve sırf konu harika diye kitap da harikadır? Bana göre de üslup zamanla oturur evet ama sadece hayal gücünün hele kullanılmayan hayal gücünün bir değeri yoktur. Çünkü önemli olan elimdeki metindir yanı sıra bir kitabı yayınlamadan önce istediğimiz kadar değiştirme düzeltme hakkına sahibiz.
Bipolar Necip yorumuna çok güldüm. Şöyle anlatayım. Necip bu hastalıktan muzdarip değil, sana böyle hissettiren onun yaşadığı içsel çatışma ve buhran. Diyor ki Süreyya onunla ilgilenmese bile Suat kocasına bağlı bir kadın ve ben onu bu gibi özellikleriyle sevdim. Ona aşığım, her aşık gibi aşkıma karşılık beklemek istiyorum ama bu karşılığı almam demek, benim mutluluğum ama nihayetinde hüsranım demek. Çünkü benim sadakatini sevdiğim Suat, aşkıma karşılık verirse sadık biri olmayacak, belki de herkes gibi olacak. O zaman benim sevdiğim Suat olmaktan çıkacak mı yoksa hala aynı kişi olacak mı? Onunla mutlu olma ihtimalim var mı? Yaşadığı sıkışmayı ikilemi nasıl anlatabilir başka? Adam kalbi ve beyniyle aynı anda ve ayrı ayrı düşünüyor :)
Mantıklı sahne yok demişsin bir de. Kaynaklarım yanımda olmadığı için uzun uzun yazamıyorum ama "eldiven" motifi ile verilen bölümler elle tutulur mantıklı sahnelerden biriydi. Alt metninde birçok duyguyu, mesajı iletişimi taşıyordu. O dönemde küçük şeylerin ve kadınlara ait küçük eşyaların hassas narin kırılgan ayrıntıların ayrı bir önemi vardı ayrıca. Bir firkete, kadınların o dönemde kullandığı şemsiye gayet önemliydi, hayatın ayrıntısında kalan nesneleri görüyorlardı ve Eylül'de eldiven ya da Aşk-ı Memnu'da nihal'in çarşafa girme sahnesinde yazarların dikkatini görebiliyoruz ya da dönemin moda anlayışını.
Bu uzun yorumu neden yazdım? Servet-i Fünun dönemi edebiyatını, romanını gerçekten seviyorum. Çünkü roman nedir, nasıl yazılır, anlamışız. Ayrıca o dönemi o dönem şartlarına göre değerlendirmemiz lazım, yukarıda II. Abdülhamid yönetimi dedim (mesela burada da yeni tarihselcilik düşünceleri giriyor işin içine), o dönemi, sanaktârların mizaçlarını şunu bunu da göz önünde bulundurmamız lazım.
Bundan da öte yazmak istiyorsak önce tekniği, tekniğin tarihsel seyrini de bilmemiz gerekiyor. Ki bizde sorunun yarısı okumamaksa diğer yarısı da okuduğumuzu anlamamaktır.
Hocanın neden sorularını cevaplamak yerine seni susturduğunu anlamadım ama umarım bu bilgiler ışığında yazacağın sınav metnini tekrar değerlendirir ve yüksek bir not alırsın :)
(yorum çok uzun. Bazı yerleri kontrol ederek yazdım ve yoruldum haliyle. Yazım hatası, anlatım bozukluğu olabilir, affola. Bilgi hatası varsa düzeltirim)
Eylül, Türk roman geleneğinde, psikolojik realizmin başlangıcı sayılabilecek bir eserdir. (...) Eylül romanındaki dramatik aksiyon, başkişi Suat'ın yaşadığı bireysel gelişim, değişim ve dönüşüm macerası üzerine kurulur." Bu neden önemli? "1.Başlangıç dönemi Türk romanı [Tanzimat dönemi edebiyatı ile daha çok Fransa'dan etkilenerek edebiyatımıza giren türden bahsediliyor] kendisinden önceki köklü epik anlatı geleneğinin etkisiyle olay örgütleyici bir yapıya sahiptir. [Tanzimat dönemi romanlarında, destanlarda ve diğer sözlü, geleneksel anlatılarda olduğu gibi, peş peşe olaylar sıralanır.] Türk romanı olay örgütleyici bir anlatıdan karakter sentezleyici anlatıma Servet-i Fünun romanı ile geçer. [karakter sentezlemek zordur, insanı dolayısıyla kendini iyi bilmen, gözlemlemen gerekir. Klasik edebiyattaki insan eksikliğini hatırlaman bu konuyu daha iyi anlamanı sağlayabilir.] [ Mehmet Rauf , Halid Ziya Uşaklıgil 'dan sonra bu dönemi en iyi temsil eden yazar.] Özellikle Servet-i fünunun olgunluk dönemi eserleri, Aşk-ı Memnu ve Eylül'de, roman karakterleri, olayların akışına kapılıp gitmezler; olayları karakterlerin yaşantıları ve seçimleri belirler. Bu nedenle Türk edebiyatı, bireyin kendi ve dünya ile yüzleşmesini içsel bağlamda sorgulayan psikolojik roman türü ile ilk kez bu dönemde tanışır." Bu ne demektir? Bu dönemde psikolojik tahlil ve tavsirler taklit ve/veya değil, yapılmaya başlanmasaydı Türk romanı şu anki durumunda olmayabilirdi. [popüler romanlardan bahsetmiyorum.]
"2.Türk romanında bireyleşme deneyimleri ve kişinin kendini toplumsal rol ve kimlik giydirimlerinin ötesinde bütün çıplaklığıyla tanıma çabaları, yine bu dönemde başlar. Bu nedenle, olgunluk dönemi Servet-i Fünun romanlarındaki entrik kurguyu, kendini yaşama arzusundaki karakterlerin iç çatışmaları idare eder. (...) Eylül'de Suad-Süreyya-Necip ilişkisini, karakteri derin ve boyutlu olmaya zorlayan bu iç çatışmalar yönlendirir." Bu şu demektir: iyiler her zaman iyi, kötüler her zaman kötüdür kaidesi bu dönem romanları ile yıkılmaya başlamıştır. İnsan, insanlığını bu 5 yılık dönemde en azından edebiyat sahasında keşfeder. Çünkü romandaki karakter düşünür, düşünce ve duygularını sorgular, bunlar karşısında üzülür, pişman olur, sinirlenir, içsel çatışmalar yaşar, yani hisseder, mukayese eder, karar verir vs. Yani onlar gerçek bir kişi olma eğilimindedirler.
"3.Realist ve naturalist anlayış, sosyal çevreden genetik sistematiğe, eşyadan iklime kadar hemen her şeyin insan varlığı üzerindeki etkisini dikkate alan bir ilkeler dizgesini savunur. Bu dönemdeki ayrıntılara varan betimleme titizliği ve mekana yansıyan insanı okuma endişesi bu anlayıştan beslenir. (...) Eylül'de Suat ve Necip'in paylaştıkları tinsel ve mekansal ortamın onları birbirine dönüştürmesi, çevresel etkenlerin insan yaşamında ne kadar önemli olduğunu gösteren unsurlardır. Hatta Eylül romanının adı bile doğadaki tükenişi açımlayarak insani boyuttaki çözük ve ölümlü ilişkilere gönderme yapar. Bu nedenle bu dönem romanlarındaki mekan, genellikle kapalı, labirent izlekli dar mekanlardır. " Burada "yazarın ülkü değerlerini simge düzleminde temsil eden yalı ile karşı değerleri temsil eden konak arasındaki çağrışım farklılıklarını, kavramsal olarak sırayabiliriz. (...) mekanların insanların yazgılarını belirleyici bir işlevle karşımıza çıktığını görüyoruz. Konak geniş aile yapısıyla geleneksel bir yaşam anlayışını temsil eder. Orada babanın otoritesi, bütün kişisel tasarrufları silen bir egemenliğe sahiptir. Kurallar, gelenekler ve alışkanlıklar vardır ama kendini keşfetme aşamasındaki bireyin rüyası yoktur. Bunun için bireyin yalnızlaşması ve düş kurması gerekmektedir. Bu yönüyle yalı, gizemli düşler dünyasına/denize açılan bir kapıdır."
" 4.Servet-i Fünun romanında sosyal çevre 'aile ortamı' ile sınırlandırılmıştır. Bütün olaylar bu aile ortamı çerçevesinde geçer. Dolayısıyla entrik kurguda çatışmayı sağlayacak üçüncü kişi, yakın aile çevresinden birisi olma zorunluluğunu ortaya çıkarır. (...) Toplumsal yaşamın aileyi dışa kapayan geleneksel boyutu, çatışmayı sağlayan üçüncü kişilerin aile dışından gelmesini engeller. " [Burada ayrıca dönemin sosyal yapısını oluşturan II. Abdülhamid uygulamalarının, Osmanlının durumunun (hasta adam) ve bunların sanatkar üzerindeki etkisi de göz ardı edilmemelidir.] Bununla birlikte kitabın sonuna da değinilmeli. "Konağın ve aşıkların yanması, her ne kadar bazı eleştirmenlerce 'zorlama bir son' gibi görülürse de, sembolik anlamda, genç aşıkların yurtsuzluklarını ve Necip'in kararlılığını yansıtması bakımından önemlidir. Ayrıca ateş fenomeni, dünya edebiyatında en iyi arındırma aracı olarak kullanılmaktadır. Yazar, Suad-Necip ilişkisini, roman kişilerinin birey olarak serüvenlerini dikkate almadan, yalnızca 'kirlenme' diye değerlendirecek zihniyetten kurtarmak için, adeta zorla onları ateşin mutlak arındırıcılığına emanet eder. " [Nitekim Suad, Necip'e olan aşkına rağmen evliliğine, necip de suad'a olan aşkına rağmen arkadaşlığına ihanet etmemekte karar kılmışlardı.]
"7.Bütün romanlarda aşk, kötümserlik ve kaçış üç ana izlek olarak karşımıza çıkar [dönem toplumsal olaylar hakkında yazmayı engelliyor, ayrıca bu dönem sanatkarları kalemlerde değil mekteplerde yetişmiştir, halkın durumunu bilmez]. Aşk, fark ettirici, birleştirici bir değer olarak işlenir. İlk romanlarda, aşktan ziyade kaba bir sahip olma dürtüsü ve tutkulu bağlanmalar şeklinde gördüğümüz sevgi motifi, ancak Mai ve Siyah , Aşk-ı Memnu ve Eylül romanlarında daha seviyeli bir karakter kazanarak, iki insanı birbirine taşıyan, açımlayan bir değere/aşka dönüşür. Roman karakterleri, kendilerini ve dünyayı, ancak aşık olduklarında anlamaya başlarlar." Burada Suat-Necip-Musiki ilişkisine de değinmemiz gerekiyor. "Bu durumda Suat-Necip ilişkisinin yalıtık değil [yalıtık olan Suat'ın Süreyya'ya Süreyya'nın ise denize akışkanlığıdır], aksine onları çoğaltan ve birbirine taşıyan döngüsel bir akışkanlık ağı oluşturur. Suat ve necip kendi parçalanmışlıklarını musiki ile önce keşfederler sonra yine aynı yolla onu bütünlüğe erdirmeye uğraşırlar. Musiki, iki farklı insanı birbirine taşıyan temel unsurdur. Aşk ise bir taşınma ve dönüşme süreci sonunda oluşan bir durumdur. Ancak yazar, bu romanda aşkı, içeriğini yitirmiş normativ kabullerin biçimlendirdiği, ürettiği bir enstrüman olmanın ötesinde, görünür ayrılıkları aşan ve iki farklı insanı, kökten birbirine taşıyarak 'aynı yere bakarken buluşturan' büyük bir fark ettirici değer olarak işler. Romanın asıl başarısı, karakterlerin kendi içlerinde yaşadıkları değişme ve gelişmelerin bu ince duyuş refakatinde ve gerçeğimsi bir inandırıcılıkla verilmiş olmasında yatar. Sözgelimi bu aşk ilişkisi yalnızca Suat'ı değiştirmez, önceleri uçarı ve çapkın bir tip olan Necip'i de değiştirir. (...) Yazar, dışarıdan gözlemlenemeyen bu içsel gelişme, değişme ve sorgulama süreçlerini, güçlü bir 'neden-sonuç ilişkisi' doğrultusunda ve başarılı bir betimleme tekniğiyle verir. "
"9.Özellikle ilk dönem romanlarında zaman, epik geleneğin etkisinde, olayların geçmesine zemin hazırlayan dış bir çerçeve gibidir. Geleneksel anlatımın olay ağırlıklı bu kurgusu ancak Aşk-ı Memnu ve Eylül'de kişilerin aydınlanma, olgunlaşma veya kendilerini tanıma sürecine dönüşür. Teknik anlamdaki zamanın yavaşlaması ve derinleşmesi, öykü zamanının süre olarak kısalmasına, dolayısıyla da bakışların dıştan içe yönelmesine neden olur. Servet-i Fünun romanının psikolojik bir derinlik kazanması, kişilerin mizaçları ile çarpılan bu zaman sorunsalından kaynaklanır."
Alıntılar Yeni Türk Edebiyatı 1839 - 2000 ndandır. Köşeli parantez içindekiler kendi yorumum.
Gelelim incelenmende veryansın ettiğin durumlara: Servet-i Fünun edebiyatının genel olarak kabul edilen başlangıç ve bitiş yılları: 1896-1901. Eylül romanının söz konusu dergide tefrika edilme aralığı: 1900-1901. O zamandan bu yana yani günümüzde dahi bu kitap inceleniyor, eleştiriliyor, farklı bakış açılarından değerlendiriliyor ve önem arz ettiği hususunda birleşiliyor. Sence bu alanın duayenleri yani yeni Türk edebiyatı profesörleri, doçentleri, doktorları, araştırmacılarının tümünün birden yanılma oranı nedir? Ki ben şartlarım bunu el verdiği için tek bir kaynak (değerli bir kaynak) kullanarak bu yorumu yazıyorum.
Bir romanın klasik olmasını sağlayan etmenler arasında metnin üslubu, içeriği, evrenseli yakalayabilmesi gibi şartlar da vardır. Ama bizim gibi anlatı geleneğini yüzyıllar boyunca belirli kalıplarla sınırlayan, nesire değer vermeyen edebiyata sahip toplumlarda bazı ilkler yanında teknik ustalıklar da önem arz eder. Çünkü nazım duygunun ise nesir düşüncenin vasıtasıdır. Önem arz eden bu ilk adımlar, nasıl düşünmemiz gerektiğinin de ilk adımlarıdır: Ahmet Hamdi Tanpınar bizde iki önemli eksiklikten bahseder: mitoloji ve felsefe, yani sistemli düşünme.
Roman incelemek basit bir iş değildir. Bunu tüm samimiyetimle söylüyorum. Şu yorumda bile yanlış bir şey yazmış olma ihtimalim var ve bu ihtimal benim dilimi de elimi de bağlıyor. Çünkü işin içindeyim. Yani bir romanı incelemek için onlarca kaynak okuyorum, hangi yöntemi seçmem gerektiğini çözmeye, hangi kuramla metni açabileceğimi bulmaya çalışıyorum. Bir kitabı feminist teori ile de inceleyebilirsin, ekolojik kuramla da. Ama orta çağı anlatan bir metni -örnek veriyorum- yazar, roman kişisi aptal daha dünyanın düz olmadığını bilmiyor diye yorumlarsan o zaman işler biraz değişir. Çünkü bak burada da işin içine anlatıbilim giriyor. Ki eylül romanının yazıldığı dönemde hatta öncesinde kadın haklarını, eğitim almasını vs isteyen, savunan aydınlar da var (bu benim öylesine yorum yapabileceğim bir konu değil çünkü araştırmadım, araştırmalara, asıl kaynaklara bakmak lazım. böylece arkasında durabileceğim bir yorum yazabilirim.)
İncelemendeki bazı hususlara ayrıca değinmek istiyorum. "Yazım dili güzel olan her kitabı öpüp alnımıza mı koyacağız? Çünkü yazım dili geliştirilir. Yazarı çağdaşlarından ayıran edebi dili değil, hayal gücüdür." şeklindeki düşüncelerin dikkatimi çekti. Edebi dilden kastın üslup ise, yani yazarın neyi nasıl anlattığıysa iyi bir konunun sırf iyi yazılmadığı için harcandığını söylememeyi kabul ediyorsun demek oluyor. Yani konu harika ama işleyememiş hükmünü baştan elemelisin çünkü yazar başka kitaplarında başka konularda nasıl olsa geliştirir? Ve sırf konu harika diye kitap da harikadır? Bana göre de üslup zamanla oturur evet ama sadece hayal gücünün hele kullanılmayan hayal gücünün bir değeri yoktur. Çünkü önemli olan elimdeki metindir yanı sıra bir kitabı yayınlamadan önce istediğimiz kadar değiştirme düzeltme hakkına sahibiz.
Bipolar Necip yorumuna çok güldüm. Şöyle anlatayım. Necip bu hastalıktan muzdarip değil, sana böyle hissettiren onun yaşadığı içsel çatışma ve buhran. Diyor ki Süreyya onunla ilgilenmese bile Suat kocasına bağlı bir kadın ve ben onu bu gibi özellikleriyle sevdim. Ona aşığım, her aşık gibi aşkıma karşılık beklemek istiyorum ama bu karşılığı almam demek, benim mutluluğum ama nihayetinde hüsranım demek. Çünkü benim sadakatini sevdiğim Suat, aşkıma karşılık verirse sadık biri olmayacak, belki de herkes gibi olacak. O zaman benim sevdiğim Suat olmaktan çıkacak mı yoksa hala aynı kişi olacak mı? Onunla mutlu olma ihtimalim var mı? Yaşadığı sıkışmayı ikilemi nasıl anlatabilir başka? Adam kalbi ve beyniyle aynı anda ve ayrı ayrı düşünüyor :)
Mantıklı sahne yok demişsin bir de. Kaynaklarım yanımda olmadığı için uzun uzun yazamıyorum ama "eldiven" motifi ile verilen bölümler elle tutulur mantıklı sahnelerden biriydi. Alt metninde birçok duyguyu, mesajı iletişimi taşıyordu. O dönemde küçük şeylerin ve kadınlara ait küçük eşyaların hassas narin kırılgan ayrıntıların ayrı bir önemi vardı ayrıca. Bir firkete, kadınların o dönemde kullandığı şemsiye gayet önemliydi, hayatın ayrıntısında kalan nesneleri görüyorlardı ve Eylül'de eldiven ya da Aşk-ı Memnu'da nihal'in çarşafa girme sahnesinde yazarların dikkatini görebiliyoruz ya da dönemin moda anlayışını.
Bu uzun yorumu neden yazdım? Servet-i Fünun dönemi edebiyatını, romanını gerçekten seviyorum. Çünkü roman nedir, nasıl yazılır, anlamışız. Ayrıca o dönemi o dönem şartlarına göre değerlendirmemiz lazım, yukarıda II. Abdülhamid yönetimi dedim (mesela burada da yeni tarihselcilik düşünceleri giriyor işin içine), o dönemi, sanaktârların mizaçlarını şunu bunu da göz önünde bulundurmamız lazım.
Bundan da öte yazmak istiyorsak önce tekniği, tekniğin tarihsel seyrini de bilmemiz gerekiyor. Ki bizde sorunun yarısı okumamaksa diğer yarısı da okuduğumuzu anlamamaktır.
Hocanın neden sorularını cevaplamak yerine seni susturduğunu anlamadım ama umarım bu bilgiler ışığında yazacağın sınav metnini tekrar değerlendirir ve yüksek bir not alırsın :)
(yorum çok uzun. Bazı yerleri kontrol ederek yazdım ve yoruldum haliyle. Yazım hatası, anlatım bozukluğu olabilir, affola. Bilgi hatası varsa düzeltirim)Rümeysa BALÇIN
Gönderi Sahibi
Ceyhun guney çok affedersiniz ama ben sevmediğim bir kitabı eleştirmekte bir kusur görmüyorum. Ben bir kitabı sevmediysem popüler de olsa klasik de olsa gömerim. Tabii okuduğunuz her klasik kitabı, eleştirme yeteneğiniz olmadığı için beğenmek zorunda hissediyorsanız o ayrı konu.
JSBSHSHSHSBSBSBSBSB inceleme mükemmel olmuş ben de bir bilgi vereyim, bu arkadaş (yazar) yazdığı kitaplardan birinin cinsellik içerikli kitabı yüzünden askerden atılmıştı, jdbdjdhndbd. Sonra bir kadın da bu kitabı okuyup aman tanrım ne kadar iyi bu adam bana yeter diyip evlenme teklif etmiş, bir tık garip ve biraz sorunlu bir şahıs olduğunu da incelemeden anlayabiliyoruz zaten djdbdjbdhd
Reklam
Yorum yapabilmeniz için giriş yapmanız gerekmektedir.