Hayvan Çiftliği, bir çiftlikte yaşayan hayvanların kendilerini sömüren çiftlik sahibine karşı ayaklanmasıyla başlıyor. Hayvanlar artık kendi emeklerinin karşılığını alacakları, herkesin eşit olduğu bir düzen kurmak istiyorlar. İlk başta her şey umut verici görünse de zamanla çiftliğin yönetimini eline alan bazı hayvanlar gücü tekellerine almaya başlıyor. Böylece eşitlik hayali yavaş yavaş yerini adaletsizliğe ve baskıya bırakıyor. Hayvan Çiftliği, kısa olmasına rağmen verdiği mesajlarla akılda kalacak bir kitap. Bu kadar sade anlatılıp bu kadar güçlü bir etki bırakması gerçekten etkileyiciydi…
Gerçekler ancak bu kadar ustalıkla hikayeleştirilebilirdi. İlk bakışta karakterlerini hayvanların oluşturduğu masum bir çiftlik hikayesi gibi görünse de devrim, siyaset ve felsefe ustalıkla kaleme alınmış. Hikaye, haksızlığa karşı bir başkaldırıyla başlıyor; ancak iktidara gelenler de zamanla eskilerin yerini alıp aynı adaletsizlikleri sürdürüyor. Baştakilerin çıkarlarına göre değişen yasalar, değiştirilen sloganlar, şekillendirilen gerçekler ve gerçeğin yerini alan iftiralar... Hayvan Çiftliği, adalet arayışıyla başlayan bir mücadelede gücü elinde tutanların nasıl yeni bir baskı düzenine dönüşebileceğini etkili bir dille anlatıyor.
Reklam
Bazıları daha eşit...
Hayvan Çiftliği, ilk bakışta hayvanların başrolde olduğu kısa ve sade bir hikâye gibi görünüyor. Ama sayfalar ilerledikçe insan, hayvanları değil kendisini, toplumu ve iktidarı okumaya başladığını fark ediyor.
Kitapla ilgili en ilginç şeylerden biri, yıllardır farklı kesimler tarafından farklı şekillerde yorumlanması. Kimileri Orwell’ın komünizmi eleştirdiğini söylerken, kimileri kapitalizmi hedef aldığını düşünüyor. Benim gördüğüm ise Orwell’ın belirli bir sistemi övmekten ya da yermekten çok, gücün doğasını eleştirdiği. Çünkü kitapta dikkat çeken şey, iktidarın insandan hayvana geçmesi değil; gücün kimin eline geçerse geçsin zamanla onu değiştirmesi.
Kitapta en sevdiğim ve bence bütün hikâyeyi özetleyen cümle ise şu oldu: “Bütün hayvanlar eşittir ama bazı hayvanlar daha eşittir.” Bir cümle bazen yüzlerce sayfanın anlatacağını anlatabiliyor. Eşitlik iddiasıyla başlayan bir düzenin, zamanla ayrıcalık üreten bir düzene dönüşmesini bundan daha iyi anlatmak zor.
Hayvan Çiftliği’nin en güçlü yanlarından biri de her yaşta okunabilecek bir kitap olması. Bir ilkokul öğrencisi onu hayvanların hikâyesi olarak okuyabilir. Yetişkin bir okur ise satır aralarındaki siyasi ve toplumsal eleştirileri görebilir. Yaş değiştikçe kitap değişmiyor ama okurun kitaptan aldığı anlam değişiyor.
Yazım dili son derece sade, akıcı ve anlaşılır. Ancak kitap tam da bu sadeliğin içinde derinleşiyor. Okuması kolay, üzerine düşünmesi uzun süren kitaplardan biri.
Belki de bu yüzden yıllar geçse de güncelliğini koruyor. Çünkü sistemler değişse de güçle kurulan ilişki pek değişmiyor.
giyotinin gölgesinde ışıkEdebiyat
Paris ile Londra arasında gerilmiş eski bir ipin üstünde yürür hikâye; bir yanda devrimin kanlı nefesi, öte yanda geçmişin sisli borçları. Doktor Manette yıllar sonra karanlıktan çıkar, Lucie ışık gibi ona dokunur, Charles Darnay soyunun lanetli gölgesinden kaçmaya çalışır, Sydney Carton ise kendini harcanmış sanan bir ruhken ansızın kaderin en parlak yerine düşer.
Asıl mesele iki şehir değil, iki insan hâlidir: birinin içinde intikam kaynar, diğerinde fedakârlık sessizce demlenir. Kalabalıklar burada yalnızca insan topluluğu değildir; açlığın dişleri, tarihin kırılmış çenesi, bastırılmış çığlıkların beden bulmuş şeklidir. Devrim, haklılığın sarhoş olup cellat gömleği giymesidir sanki. Ezilenler ayağa kalkınca adalet değil de bazen eski zalimin aynaya ters düşmüş kopyası belirir, korkunç olan da bu.
Sydney Carton’un çizgisi, anlatının en tuhaf büyüsüdür. İlk bakışta kül tablasında unutulmuş bir hayat gibi durur; dağınık, isteksiz, kendine bile uzak. Fakat bazı insanlar yenilgiyle çürürken bazıları yenilgiden gizli bir merdiven yapar. Onun fedakârlığı aşkın romantik süsü değil, kendini ilk kez ciddiye alan bir ruhun son imzasıdır. Ölüm burada kapanış değil, karakterin nihayet kendi adını bulduğu yer olur.
Beni en çok çarpan taraf, şiddetin yalnız meydanlarda değil hafızada da çalışması. Bastille duvarları yıkılır ama insanların içindeki zindanlar kolay kolay sökülmez. Madame Defarge’ın örgüsü mesela, sadece iplik değil; her ilmek bir mezar taşı, her düğüm bekletilmiş bir hınç. Bu yüzden anlatı geçmişin asla geçmişte kalmadığını fısıldar, hatta bazen bağırır. İnsanlık dediğimiz şey ince bir cam: adalet isteğiyle tutulur, öfkeyle sıkılırsa avuç içinde kanar.
Puan vermedi
*Metin spoiler içerir.
Metin hakkında ne diyebilirim? Bir eleştiri metni olduğunu söylemek mümkün. Neyi eleştiriyor peki? Toplumu eleştiriyor. Bunu muazzam bir şekilde yapıyor. Bazı kurgularda mesajı alırsınız ama eleştiri çok saydamdır, belli olmaz. Bir bardak süt gibi. Süt oldukça barizdir, onu görürsünüz; içini doldurduğu bardaksa daha müphemdir, sınırlarını fark eder, onun şeklini kaba taslak algılarsınız ama içinde taşıdığı süt ya da üstünde durduğu masa gibi değildir. İşte metin tam da bu bardağın saydamlığına benzer bir eleştiri yapıyor, metnin sonlarında bu oldukça açık hâle geliyor, hatta eleştiri sanki sadece o son kısımlarda gerçekleşiyor gibi geliyor başta. Fakat düşününce, dikkat edince bütün metnin aynı şeye parmak bastığını fark ediyorsunuz.
Metin ''dönüşüm'' teması üzerine kurulu. Katil, mahpusa, mahpus kurda dönüyor. Rahip sapığa, masum 'cilveli'ye dönüyor. Din karşıtı rahibe, çocuk kurda dönüyor. Bu dönüşüm tekrar tekrar, bazen yıllar içinde, bazen aniden gerçekleşiyor. Metin hem bireylerin hem de kalabalıkların dönüşümüne değiniyor. Bu dönüşüm bir çeşit zıtlık içeriyor: dönüşen sıklıkla mevcut karakterinin, niteliğinin tamamen zıttına doğru bir dönüşüm geçiriyor. Oldukça masum, yumuşak huylu bir çocuk olan Bernard kan içmek için insan öldüren bir kurda dönüşüyor mesela. Annesi saf bir köylü kızından oğlundan hamile kalmaya varan bir seks bağımlısına dönüşüyor. Dini alaya alan Galliez rahip olacak kadar dindarlaşıyor. Halk bir devrime bir aristokrasiye sempati duyuyor...
Başkarakter arkaplandaki Paris'in bir temsilcisi. Yazar da herkesin kurtadam olduğunu söylerken buna bir miktar değiniyor zaten. Bernard'ın hikâyesi Paris'te başlıyor. Başlarda şehir nispeten durgun. Aslında ocağın altı açık, tenceredeki su yavaş yavaş ısınıyor ama kaynamasına
Halid Ziya Uşaklıgil’in o ağdalı, görkemli ve döneminin ruhunu iliklerine kadar hissettiren o devasa kalemiyle; Servet-i Fünun döneminin o melankolik, içe dönük atmosferinde, hayalleri ile hayatın acımasız gerçekleri arasında sıkışıp un ufak olan Ahmet Cemil’in o trajik hikayesini derin bir hüzünle okudum. Yazar; edebiyat dünyasında büyük bir devrim yapma arzusuyla yanıp tutuşan, o her şeye umutla, mavi bir gökyüzü altından bakan genç bir şairin, Babıali’nin o entrikalı, acımasız çarkları ve hayatın peş peşe indirdiği darbelerle nasıl simsiyah bir geceye, mutlak bir hayal kırıklığına sürüklendiğini muazzam bir psikolojik ve sosyolojik derinlikle işlemiş.
Ahmet Cemil’in şahsında o dönemin aydın kuşağının marazi ruh halini, yalnızlığını, uçurumun kenarındaki naifliğini ve aşkı da içine alan o büyük trajediyi İstanbul’un o yağmurlu, dumanlı dekorunda öyle güçlü anlatmış ki Türk edebiyatında Batılı anlamdaki ilk modern romanın neden bu eser olduğunu her sayfada yeniden anladım. O masmavi umutların yerini alan simsiyah bir hüsranın, hayal ve hakikat çatışmasının o en görkemli, en sarsıcı ve zamansız başyapıtıydı.
Reklam
Reklam