Kimlik Kıskacındaki Devletin Somut Reçetesi: Üç Tarz-ı Siyaset
Yusuf Akçura’nın 1904 yılında Kazan’da (Rusya) kaleme aldığı 'Üç Tarz-ı Siyaset' makalesinin ve ona muasır gelen eleştirilerin yer aldığı bu kitabı incelemeye geçmeden evvel, eserin telif edildiği döneme dair ufak hatırlatmalar yapmak gerekir. Osmanlı’nın Balkanlar’da isyanlarla kaynadığı, iktisadi iflasın eşiğine gelip varidatını Düyun-u Umumiye’ye kaptırdığı bu süreçte, alternatif siyaset üretmek çok sıkı bir sansür rejimiyle engelleniyordu. Bu istibdat ortamında muhalif Jön Türkler, hukuken Osmanlı’ya tabi olsa da fiilen İngiliz idaresinde olan Kahire’ye sığındılar. Sansür zincirinin kırıldığı ve radikal fikirlerin serbestçe tartışılabildiği Türk Gazetesi’nde neşredilen bu makale, kendisi de bir sürgün olan Akçura’nın Osmanlı’ya dışarıdan bakarak yaptığı rasyonel ve duygusallıktan uzak tahlilin en somut örneğidir. Dolayısıyla bu derleme, yalnızca maziye gömülen imparatorluğun çöküşüne dair bir reçete sunmakla kalmıyor; aynı zamanda günümüz Türk siyasi düşüncesinin de temel taşlarını döşüyor.
Akçura, bahsettiğimiz bu üç siyasi akımı faydalı ve uygulanabilirlik açısından inceliyor ve bir siyaset bilimci gibi, “Ben size hayal satmayacağım. ‘Bu fikir tüm insanlığı kurtaracak’ gibi boş ve süslü safsatalarla analiz yapmayacağım,” diyor. Bu doğrultuda sırasıyla her bir fikre, “Hangisi Osmanlı toplumuna daha çok kuvvet kazandırır ve onun bu acımasız dünyada hayatta kalmasını sağlar?” şeklinde yaklaşır. Akçura’ya göre Osmanlı Devleti’nin güçlenmesi; bütün Müslümanların ve Türklerin menfaatine ters değildir. Fakat sadece İslamcılık siyaseti izlemek, Osmanlı Devleti’nin ve Türklerin çıkarlarına tamamen muvafık düşmez. Osmanlı topraklarında yaşayan gayrimüslim tebaayı göz önünde bulundurursak, bu fikrinde pek de yanlış sayılmaz. Türkçülük menfaatine gelince; bu fikir de ne
Romanı okumaya başladığımda hissettiğim ilk şey, II. Abdülhamid döneminin o meşhur, boğucu istibdat atmosferi oldu. Servetifünun neslinin o içine kapanık, marazi, hayal ile hakikat arasında sıkışıp kalmış "melankolik" yapısı bu eserin her satırına sinmiş durumda. Salon Köşelerinde, adından da anlaşılacağı üzere, toplumsal meydanlardan, sokaklardan ve halkın gerçeklerinden kaçıp lüks salonların korunaklı köşelerine sığınan bir aydın zümresini anlatır. Romanın merkezinde Şekip adlı bir Türk'ün, alafranga yaşam tarzının tam ortasında, İngiliz bir kadın olan Lydia’ya duyduğu marazi aşk yer alıyor. Ancak bence buradaki asıl mesele sadece bir aşk hikayesi değil, Tanzimat’tan beri yakamızı bırakmayan o köklü Şark-Garp çatışmasıdır. Şekip ile Lydia’nın marazi aşkı ekseninde şekillenen konu, aslında Batılılaşmayı sadece alafranga bir yaşam tarzı ve şekilcilikten ibaret sanarak kendi köklerine yabancılaşan aydın zümrenin toplumsal ve psikolojik çöküşünü, yani o dönemin "mavi hayaller - siyah hakikatler" trajedisini anlatır. Safveti Ziya'nın bu eseri, Servetifünun romanının Halit Ziya gölgesinde kalmış ama aslında realizm ve natüralizm akımlarının izlerini çok net taşıyan gizli bir başyapıttır. Safveti Ziya, Batılılaşma sancıları çeken Osmanlı aydınının trajikomik halini, çağdaşlarının aksine duru bir Türkçe ve keskin bir gözlem gücüyle edebiyatımıza miras bırakmıştır. Hem kısa hem akıcı bir kitap. Okunmasını tavsiye ederim.
Menfi İnceleme
Kitabı yayınevi gerçekten günüm Türkçesine güzel uyarlamış eski kelime pek yoktu. Güzel bir kitap, entrika sevenlere özellikle öneririm. İkbal ve İsmet Hanım (İsmet hanıma ek olarak ev ahalisi de var) arasındaki o çekişme insanı içine çekiyor. İkbal'e uyuz olabilirsiniz okurken. Ayrıca ana kahramanımız Ekrem'in istibdat yönetimine karşı mücadelesi yine hoş. Güzel alıntılanabilecek yerleri de olan bir kitap. Fiyat performans olarak da iyi. Şiddetle öneririm
Puan vermedi·575 syf.··
Beğendi
·2026 50. kitabı
·12 günde okudu
·Okunma: 16 Mayıs 2026 16:46
Selam. Bu ayın bir diğer okuduğum kitabı Mithat Cemal Kuntay'ın “Üç İstanbul” adlı romanı oldu.
Üç İstanbul dönemini muharrir Adnan'ın gözünden işleyen eserde;
İstibdat Dönemi İstanbul; II. Abdülhamit'in 30 yıllık monarşi ve baskı yönetimini eleştiren, yeren tutumlarıyla sert bir mizaçla giriş yapıyor yazar.
Meşrutiyet Dönemi İstanbul; ise iktidara sahip olanların çıkarlarına göre hareket ettiği Abdülhamit'i geride bırakmayacak kadar ileri gidenler...
İşgal Dönemi İstanbul; bütün sefalet ve kötü şöhretiyle, ülkenin işgaliyle taraf değiştiren büyük "kıdemli" şahsiyetlerin ortalığı karıştırması...
Tüm bu zamanlarda Muharrir Adnan bizim baş karakterimiz ve yaşadığı sefil hayatını, aç gözlü ve hırslı halleriyle bir dolu sövdüğüm ve her defasında daha ne kadar ileri gidebilir dediğim hayretle okuduğum bir antikahraman statüsüne koyduğum sinir bozucu bir karakterdi.
Gizli-açık ilişkileriyle sözde "namus"lu Adnan'ın hem kendi hayatını mahvedişini hem münasebette bulunduğu tüm kadınların mahvına şahit oluyoruz.
Hayli tahmin etmediğim bir hikâyenin ve anlatımın içinde bulunmak ilk elden şaşırttı
ama sonrasında coşkun anlatımı ile cezbetti. Akıcı olması ise büyük bir artı özelliklerden.
#kitapalıntıları
... biliyordu ki dalkavukluğun en muvaffakıyetlisi insanın gıyabında yapılanıdır.
Fıkaralık gibi matem de herkesi birbirine müsavi yapardı.
Her zaman güldüren Hüseyin Rahmi bu defa hüzünlendirdi. Uzun savaş yıllarının ardından yoksul düşmüş halk ve bir şekilde istibdat döneminde ya da meşrutiyette cihan harbinde zenginleşenler arasındaki uçurumla Halkın batıl inançlarıyla olmadık kimselere evliyalık mertebesi vermesini harmanlamış ortaya birazcık komedi biraz da hüzün çıkmış güzel bi ders varmiş.
Ali Fuat Cebesoy ilerleyen yaşlarında Genç Mustafa Kemal'i Harp Okulu'nda tanımakla başlayan seruvenini kaleme alır. Harp Okulu, Harp Akademisi ve sonrasında çeşitli komuta kademelerinde kimi zaman yollari kesişen kimi zaman uzaklaşan arkadaşların anıları; istibdat dönemi askeri okullarına, dağılmakta olan imparatorluğun balkanlar, payitaht ve muhtelif sehirlerindeki genel durumuna, meşruti yönetime ve ittihat terakkiye uzanan ancak 1919 öncesinde sona eren bir kapsamda hatıratlar sunuyor bize. Bu değerli tanıklık edebi bir eser olmaktan çok bir saygıyla anma hatıratı olarak ele alınabilir ve Mustafa Kemal Atatürk ü daha yakından tanımak adına giriş okumaları olarak okunabilir. Tavsiye olunur.
