Qaldır bəni, bir seyr edəyim xoşmu, gözəlmi
Cənnətdə mələklər?
Qaldır bəni, ta görməyim insandakı zülmi,
Baq, yer üzü inlər.
Yarəb, bu cinayət, bu xəyanət, bu səfalət
Bulmazmı nihayət?
İnsanları xəlq etmədə var bəlkə də hikmət,
İblisə nə hacət!?
Peterburqda skamyada oturub çərəz yeyə-yeyə qarışqa kimi qaynaşan insanları seyr edərkən Akaki Akakiyeviç kimin yadına düşüb, görəsən?
Akakiyeviç də o insan kütləsinin içində qaynaşan adi bir adam idi. Adi sözünü necə başa düşürsünüz? Hamının hər gün etdiyini edən və bunu dəyişməyən? Yox, onda Akakiyeviç adi adam deyil, o hər birimizdən fərqlidir. Peşəsi sənədlərin üzünü köçürmək olan Akakinin çox sadə yaşayış stili var: işləmək, yemək yatmaq. Dövrün insanlarından fərqli olaraq əyləncələrə getmir, şampan içərək keflənmir, ya da gecəni kart stolunda keçirmir. Peşəsi də bir o qədər çətin deyil: üz köçürmək. Hətta ona başqa iş təklif edilsə də, dediyimiz kimi, Akakinin həyatı fərqli olduğundan o bundan imtina edir. Bununsa səbəbi qorxaqlıq deyil. Akakiyeviç özünü tanımış insandır; bilir ki, öz sükanını yaxşı saxlaya bilir. Sadəcə öz rahatlığını düşünür, ona artıq pul lazım olmadığından özünə əziyyət vermir. Peşəsi isə özü kimi qeyri-adi deyil: bir çox adam elə bu işlə məşğuldur, peşəsi bu olmasa belə.
Əsərin hadisələri çox sadədir. Ona görə bu haqda danışmağa dəyməz. Amma Qoqolun bizə çatdırmaq istədikləri var. Və bütün tarix boyu həll edilə bilməmiş problem: Cəmiyyət. Cəmiyyət idarə edilməz qüvvədir. Onun üçün həqiqət lazım deyil, əsas öz həqiqətinə inanan çox adam olsun. O hər zaman özünü əyləndirməyə çalışır, hərdən qəddar da ola bilir. Bütün gün ədalətdən danışır, lakin ona kimisə daşlamaq üçün balaca nöqsan kifayət edir. Xeyirxahlıqdan danışır, amma kiminsə çətin vəziyyətinə sadəcə susaraq cavab verir. Hə, bunlar pis hərəkətlərdir, amma bunu ona sübut edə bilərsən? Ya da ona zidd hərəkət edə bilərsən? Mümkün deyil. O hər zaman öz həqiqətinə inanacaq. Və səni öz dairəsindən kənara atacaq. Akaki kimi. Cəmiyyəti inkar edən bu balaca adamı hər yolla lağa qoyurlar,