Unutma aşırı merhamet ve aşırı vicdan ciddi bir gönül yorgunluğu yaratır.
Öyle bir gönül yorgunluğu yaratır ki bir süre sonra nedenini bilmediğin bir huzursuzluk ve insanlardan kaçma isteği oluşur sende.
Artık kimsenin hiçbir talebine tahammül edemediğini fark edersin.
Hiç kimse benden bir şey istemesin demeye başlarsın.
Haklı taleplere bile geri dönüşler yapmamaya başlarsın.
Çünkü zamanında o kadar çok boyun eğmiş, o kadar çok fedakarlık yapmış, o kadar çok gereksiz yere insanların hayatından rol çalmışsındır ki şimdi gerçekten ihtiyacı olana verecek bir şeyin kalmamıştır.
Ne tahammülün, ne enerjin, ne de imkanın... Sıfırı tüketmişsindir...
Bir görüntüyü gözümün önünden bilinçli olarak defetmeyi ilk başardığımda yaklaşık on iki yaşınday- dım fakat daha önce söz ettiğim ışık flaşlarını kont- rol etmeyi hiç başaramadım. Bunlar belki de en tuhaf deneyimlerimdi ve anlaşılmazlardı. Genelde kendimi tehlikede ya da stresli hissettiğim durumlarda orta- ya çıkıyorlardı ya da çok coşkulu olduğumda. Bazen çevremdeki tüm havanın canlı ateş uzantıları ile dolu olduğunu görürdüm. Bunların şiddeti azalmak yerine zamanla arttı ve neredeyse yirmi beş yaşıma geldiğim- de maksimum seviyeye ulaştı.
1918 yazında tüm gücüyle patlak veren ve Rusya'yı iki yıldan fazla bir süre kasıp kavuran korkunç iç savaş sırasında Troçki askeri işlerden sorumlu halk komiseri olarak vazgeçilmez bir rol oynadı. Şubat 1918'de kurduğu kızıl orduyu örgütlemesi ve yönetmesi, 1920'ye gelindiğinde ordunun beş milyondan fazla kişiden oluşan müthiş bir savaş gücüne dönüşmesini sağladı. Rusya'yı enine boyuna dolaşırken bitmek tükenmek bilmeyen enerjisi, morali ayakta tutmadaki dinamizmi, bükülmez kararlılığı, en önemlisi de acımasızlığı ve askeri taktikler konusunda artan deneyimi ve becerisi kızıl ordunun nihai zaferi için hayati önemdeydi.