Kaan
@sfumato
122 kütüphaneci puanı
8761 okur puanı
Mart 2018 tarihinde katıldı
László Krasznahorkai'nin Direnişin Melankolisi ilk bakışta benim için anlaşılması zor bir romandı. Uzun cümleleri, sürekli ertelenen olayları ve kapalı anlatımı nedeniyle beni zaman zaman hatta sıklıkla yoran bir yapıya sahip. Ancak romanın asıl gücü de burada yatıyor olsa gerek. Çünkü yazar, okura yalnızca bir hikâye anlatmak istemiyor; onu çöküşün ve huzursuzluğun içine yerleştirmeye çalışıyor diye yorumladım.
Romanın merkezinde küçük ve isimsiz bir kasaba bulunuyor. Kasabaya gelen sirk, sergilenen dev balina ve etrafında dolaşan gizemli "Prens" figürü, zaten kırılgan durumda olan toplumsal düzeni tamamen sarsıyor. Fakat romanın asıl konusu ne balina ne de Prens. Asıl mesele, insanların düzen ortadan kalktığında nasıl davranacakları sorusu. Bu noktada Thomas Hobbes'a bağlanabilsek cevap bellidir: Düzen yoksa insanlar dağıtır.
Bu noktada balina önemli bir sembole dönüşüyor. Roman boyunca herkesin ilgisini çeken balina aslında hiçbir şey yapmıyor. Sadece orada duruyor. Ancak insanlar ona kendi korkularını, beklentilerini ve anlam arayışlarını yüklüyorlar. Bu yönüyle balina, modern insanın boşluk karşısındaki çaresizliğini temsil ediyor gibi görünüyor.
Romanın en ilginç karakteri ise şüphesiz Valuska. Çevresindeki insanlara göre saf, hatta biraz tuhaf biri olarak görülen Valuska, aslında romanın vicdanı konumunda. O, evrende bir düzen olduğuna inanıyor ve insanların da bu düzene uyabileceğini düşünüyor (garibim, çok saf). Ancak roman ilerledikçe bu inanç giderek daha fazla sarsılıyor. Valuska'nın yaşadığı hayal kırıklığı, aynı zamanda romanın da temel trajedisi haline geliyor.
Yazarın en çarpıcı başarısı ise şiddeti açıklamaya çalışmaması. Romandaki kalabalıklar belirli bir ideoloji uğruna hareket etmiyor. Onları yönlendiren şey çoğu zaman öfke, korku ve yıkım
0-30p: Kontrollü okuyucu 📖
40-70p: Hafif bağımlı 👀
80p+: Geçmiş olsun, kitaplar seni ele geçirmiş 😅
Dante’nin İlahi Komedya üçlemesinin en büyük problemi bana göre şu: eser, cehennemde insan doğasını acımasızca teşhir ederken çok güçlü; ama cennete çıktığında giderek soyut bir teoloji gösterisine dönüşüyor. Özellikle dine mesafeli biri için bu bölümün yorucu gelmesi çok normal. Çünkü “Cennet”, günahın dramatik ağırlığını değil, kusursuz düzen fikrini anlatmaya çalışıyor. Fakat kusursuz düzen edebiyatta çoğu zaman dramatik olarak ölüdür.
Cehennem kısmında herkesin bir hikâyesi, arzusu, saplantısı vardır. İnsanlar çırpınır, öfkelenir, ağlar, kendilerini savunur. Yani canlıdırlar. Ama “Cennet”te karakterler giderek birey olmaktan çıkıp birer teolojik prensibe dönüşür. Azizler konuşur ama çoğu zaman insan gibi değil, dogmanın ağızları gibi konuşurlar. Dante’nin amacı burada zaten psikolojik gerçekçilik değildir; kozmik hakikati kurmaktır. Sorun şu ki modern okur için bu hakikat hissi çoğu yerde bürokratik bir metafiziğe benziyor.
Özellikle Hristiyan kozmolojisinin katmanlı yapısı - melek hiyerarşileri, gezegen küreleri, kutsallık dereceleri, ilahi ışığın farklı yoğunlukları - bugünün zihninde çoğu zaman “derin” değil “fazladan karmaşık” hissettiriyor. Çünkü sistem sürekli genişliyor ama varoluşsal yoğunluk aynı oranda artmıyor. Bir noktadan sonra Dante’nin cenneti, ruhsal deneyimden çok devasa bir ortaçağ bilgi mimarisine dönüşüyor. İnsan “tamam ama bütün bunlar neden gerekli?” diye düşünüyor.
Burada önemli olan şu: Bu karmaşa aslında keyfi değil. Ortaçağ insanı için evrenin anlaşılır ve matematiksel bir düzene sahip olması güven vericiydi. Dante’nin cenneti biraz da kaosa karşı kurulmuş kozmik bir savunma hattı gibi çalışıyor. Evrenin her parçası yerli yerinde, herkes ait olduğu yörüngede, her ruh anlamlı bir düzenin içinde. Modern insanın bunu sıkıcı bulmasının
İlahi Komedya’nin en ilginç kısmı bence çoğu insanın düşündüğü gibi “Cehennem” değil, “Araf”. (Tabii henüz Cennet'i okumadım) Çünkü Cehennem gösterişli. Şok edici. Net. Günah var, ceza var. Her şey kesin. Ama Araf öyle değil. Araf, insanın değişmek zorunda kaldığı yer. Bu yüzden daha huzursuz edici.
Dante Alighieri burada insanı korkutmak yerine süründürmeyi tercih ediyor gibi. Ruhlar acı çekiyor ama bu acının içinde umut var. Garip olan şu: umut bazen umutsuzluktan daha yorucu olabiliyor. Çünkü Cehennem’de insanlar artık kaybetmiş durumda. Araf’takiler ise hâlâ mücadele etmek zorunda.
Araf Dağı’nın yapısı da çok zekice kurulmuş. Her katmanda farklı bir günah temizleniyor ama Dante’nin bakışı modern anlamda “psikolojik” denebilecek kadar derin. Mesela kibirliler taş taşımıyor sadece; eziliyorlar. Çünkü hayat boyunca yukarı baktılar, şimdi yere bakmayı öğreniyorlar. Hasetlilerin gözleri dikiliyor çünkü başkalarının hayatına bakarak yaşadılar. Bu cezalar fiziksel olmaktan çok sembolik ve bu yüzden akılda kalıyor.
Ama dürüst olmak gerekirse bazı bölümler fazla uzun hissettiriyor. Özellikle Dante’nin siyasi göndermeleri bazen hikâyeyi durduruyor. Sürekli Floransa siyasetine laf çakması modern okuyucu için yorucu olabiliyor. Burada Dante’nin bazen şairden çok öfkeli bir sürgün gibi konuştuğu anlar var. Bu kötü mü? Tam olarak değil. Hatta eseri canlı yapan şeylerden biri bu olabilir. Çünkü metin steril değil. İçinde kişisel kin, ego ve hayal kırıklığı dolaşıyor.
Bir başka ilginç nokta da şu: Araf’taki insanlar tamamen kötü değil. Zaten mesele bu. Dante burada kötülükten çok insan zayıflığıyla ilgileniyor. İnsanların çoğu şeytan olduğu için değil, ertelediği, korktuğu, kendini kandırdığı için kayboluyor. Bu tarafı hâlâ güncel hissettiriyor.
Virgilius ile Dante’nin
Kölelik Dönemeci, tarihsel roman türünde yazılmış; Kırım, Çerkesya ve Osmanlı üçgeninde kölelik düzenini, siyasal çıkar ilişkilerini ve toplumsal çözülmeyi konu alan iddialı bir eserdir. Romanın temel gücü, tarihsel bir dönemin siyasal karmaşasını bireylerin yaşamına, özellikle de kölelik kurumu üzerinden, somut biçimde yansıtabilmesidir. Ancak bu güçlü tarihsel malzemeye rağmen eser, anlatı tekniği bakımından ciddi sorunlar taşır.
Romanın en belirgin yapısal problemi, tekrar duygusunu fazlasıyla hissettiren anlatımıdır. Bir olay önce doğrudan yaşanır ya da bir karakterin gözünden aktarılır; ardından aynı olay başka kişilerin sohbetlerinde yeniden anlatılır. Zaman zaman bu tekrar üçüncü bir anlatıcı üzerinden sürdürülür. Buradaki sorun, farklı bakış açılarıyla olayın anlamını derinleştirmek değil; çoğu kez okurun zaten bildiği sahnenin yeniden özetlenmesidir. Bu durum anlatıyı ağırlaştırır ve okuma zevkini belirgin biçimde azaltır. Olayların sürekli ikinci ve üçüncü elden tekrar edilmesi, romanın dramatik akışını kesintiye uğratır.
Bir diğer önemli sorun ise romanın çok sayıda olaya ve karaktere yayılma çabasıdır. Bilbaşar, yalnızca köleliği değil; Osmanlı saray siyasetini, Kırım hanlığı içindeki iktidar mücadelelerini, Çerkes topluluklarının yaşamını ve Rus etkisini aynı anda işlemeye çalışır. Fakat bu genişleme, romanın merkezdeki meselesi olan köleliğe yeterince yoğunlaşmasını engeller. Eserde birçok ilginç tarihsel olay açılır, fakat bunların bazıları gerektiği kadar işlenmeden kapanır. Bu yüzden roman, sonunda tam olarak olgunlaşmamış ve bazı yönleri eksik bırakılmış hissi verir. Özellikle finalde, olayların Osmanlı paşasının yanında bulunan ve gelişmeleri kaydetmekle görevli bir kişinin raporu üzerinden toparlanması, anlatısal açıdan kolaycı bir çözüm izlenimi
İlahi Komedya’yı, özellikle de Cehennem’i okumaya başladığımda üzerimde hep o klasik "yüzyılların eskitemediği devasa başyapıt" baskısı vardı. Sanki her satırında kutsal bir vahiy, kusursuz bir adalet ve insanüstü bir zekayla karşılaşacağımı sanıyordum. Fakat sayfaları çevirdikçe bende uyanan his bambaşka oldu. Evet, karşımda muazzam bir hayal gücü ve titiz bir dünya tasarımı var ama tüm bu teolojik dekorun arkasında, yer yer öfkesine yenik düşen, şahsi hırsları olan, canı fena halde yanmış çok "insani" bir yazarın eli var. İlahi Komedya’yı benim gözümde gerçekten sürükleyici ve okunası kılan şey de tam olarak bu oldu: Kitabı kusursuz bir deha değil, çelişkileriyle yaşayan kusurlu bir insan yazmış.
Dante bize burada Tanrı’nın şaşmaz adaletini anlattığını iddia ediyor ama Cehennem’in katlarında dolaşırken ister istemez fark ediyorsunuz; adam resmen kendi dönemindeki siyasi düşmanlarından, onu Floransa’dan sürenlerden intikam almak için koca bir Cehennem inşa etmiş. Daha hayatta olan papayı bile din sömürüsü yaptığı gerekçesiyle Cehennem’in en derin katlarından birine, hem de feci bir cezanın göbeğine yerleştiriyor. Bunu okurken "Evet, bu evrensel bir adalet manifestosu değil, sürgündeki bir adamın edebi intikam defteri" diyorsunuz. Bu çiğlik, bu öfke o kadar insani ki, eserin o kutsal havasını bir anda dağıtıp Dante’yi yanımıza, dünyaya indiriyor.
Üstelik Dante’nin kendi yarattığı bu kurallarla kalbinin arasında kalması da çok acayip. Teolojiye göre Cehennem’dekiler bunu hak etmiştir ve onlara acımak Tanrı’nın kararına karşı gelmektir. Ama bakıyorsunuz, yasak aşk yaşayan Francesca ve Paolo’nun hikayesini dinlediğinde adam üzüntüden bayılıyor. Ya da eski hocasını Cehennem’de gördüğünde derin bir saygıyla önünde eğiliyor. İşte kitabın burasında satır aralarından o
