Kaan
@sfumato
Şu anda okuduğu kitap
Moby Dick'i okurken beni en çok zorlayan şey, romanın sürekli olarak hikâyenin akışını kesen balina ve balinacılık üzerine uzun açıklamalara sapması oldu. Melville zaman zaman bir romancıdan çok bir doğa tarihçisi gibi davranıyor. Balina türleri, avcılık yöntemleri, gemicilik detayları ve dönemin denizcilik kültürü üzerine sayfalarca süren bölümler var. Bu bölümler bazen o kadar uzuyor ki insan ana hikâyenin ne olduğunu unutmaya başlıyor.
İlk bakışta bu kısımların atlanabileceği düşünülebilir. Ancak ilginç olan şu ki, Melville bu teknik bilgilerin arasına insan doğasına dair gözlemlerini de yerleştiriyor. Bir bölüm boyunca balinaların anatomisinden söz ederken son birkaç sayfada insanın kibri, bilgiye ulaşma çabası ya da evrendeki yerinin belirsizliği üzerine düşündürücü tespitler yapabiliyor. Bu yüzden bu bölümler romanın ritmini bozsa da tamamen gereksiz olduklarını söylemek zor.
Romanın asıl gücü ise benim için Kaptan Ahab karakterinde yatıyor. Ahab yalnızca intikam peşindeki bir kaptan değil; takıntının insanı nasıl ele geçirebileceğinin neredeyse uç bir örneği. Moby Dick'in kopardığı bacağının intikamını almak için tüm hayatını tek bir amaca indirgemiş durumda. Gemi, mürettebat, güvenlik, mantık ve hatta kendi yaşamı onun için ikinci planda kalıyor.
Burada ilginç olan nokta, Ahab'ın yalnızca bir balinayı kovalamıyor oluşu. Balina zamanla gerçek bir hayvandan çok daha fazlasına dönüşüyor. Ahab'ın gözünde Moby Dick, dünyanın adaletsizliğinin, acının ve kaderin sembolü haline geliyor. Bu yüzden onun savaşı bir hayvanla değil, varoluşun kendisiyle yapılmış bir hesaplaşma gibi görünüyor.
Ahab üzerine düşünürken aklıma şu soru geldi: Eğer bu intikam arzusu olmasaydı Ahab'ın hayatında ne kalırdı? Belki de onu ayakta tutan şey gerçekten de nefretidir. İnsanların çoğu
Reklam
László Krasznahorkai'nin Direnişin Melankolisi ilk bakışta benim için anlaşılması zor bir romandı. Uzun cümleleri, sürekli ertelenen olayları ve kapalı anlatımı nedeniyle beni zaman zaman hatta sıklıkla yoran bir yapıya sahip. Ancak romanın asıl gücü de burada yatıyor olsa gerek. Çünkü yazar, okura yalnızca bir hikâye anlatmak istemiyor; onu çöküşün ve huzursuzluğun içine yerleştirmeye çalışıyor diye yorumladım.
Romanın merkezinde küçük ve isimsiz bir kasaba bulunuyor. Kasabaya gelen sirk, sergilenen dev balina ve etrafında dolaşan gizemli "Prens" figürü, zaten kırılgan durumda olan toplumsal düzeni tamamen sarsıyor. Fakat romanın asıl konusu ne balina ne de Prens. Asıl mesele, insanların düzen ortadan kalktığında nasıl davranacakları sorusu. Bu noktada Thomas Hobbes'a bağlanabilsek cevap bellidir: Düzen yoksa insanlar dağıtır.
Bu noktada balina önemli bir sembole dönüşüyor. Roman boyunca herkesin ilgisini çeken balina aslında hiçbir şey yapmıyor. Sadece orada duruyor. Ancak insanlar ona kendi korkularını, beklentilerini ve anlam arayışlarını yüklüyorlar. Bu yönüyle balina, modern insanın boşluk karşısındaki çaresizliğini temsil ediyor gibi görünüyor.
Romanın en ilginç karakteri ise şüphesiz Valuska. Çevresindeki insanlara göre saf, hatta biraz tuhaf biri olarak görülen Valuska, aslında romanın vicdanı konumunda. O, evrende bir düzen olduğuna inanıyor ve insanların da bu düzene uyabileceğini düşünüyor (garibim, çok saf). Ancak roman ilerledikçe bu inanç giderek daha fazla sarsılıyor. Valuska'nın yaşadığı hayal kırıklığı, aynı zamanda romanın da temel trajedisi haline geliyor.
Yazarın en çarpıcı başarısı ise şiddeti açıklamaya çalışmaması. Romandaki kalabalıklar belirli bir ideoloji uğruna hareket etmiyor. Onları yönlendiren şey çoğu zaman öfke, korku ve yıkım
Dante’nin İlahi Komedya üçlemesinin en büyük problemi bana göre şu: eser, cehennemde insan doğasını acımasızca teşhir ederken çok güçlü; ama cennete çıktığında giderek soyut bir teoloji gösterisine dönüşüyor. Özellikle dine mesafeli biri için bu bölümün yorucu gelmesi çok normal. Çünkü “Cennet”, günahın dramatik ağırlığını değil, kusursuz düzen fikrini anlatmaya çalışıyor. Fakat kusursuz düzen edebiyatta çoğu zaman dramatik olarak ölüdür.
Cehennem kısmında herkesin bir hikâyesi, arzusu, saplantısı vardır. İnsanlar çırpınır, öfkelenir, ağlar, kendilerini savunur. Yani canlıdırlar. Ama “Cennet”te karakterler giderek birey olmaktan çıkıp birer teolojik prensibe dönüşür. Azizler konuşur ama çoğu zaman insan gibi değil, dogmanın ağızları gibi konuşurlar. Dante’nin amacı burada zaten psikolojik gerçekçilik değildir; kozmik hakikati kurmaktır. Sorun şu ki modern okur için bu hakikat hissi çoğu yerde bürokratik bir metafiziğe benziyor.
Özellikle Hristiyan kozmolojisinin katmanlı yapısı - melek hiyerarşileri, gezegen küreleri, kutsallık dereceleri, ilahi ışığın farklı yoğunlukları - bugünün zihninde çoğu zaman “derin” değil “fazladan karmaşık” hissettiriyor. Çünkü sistem sürekli genişliyor ama varoluşsal yoğunluk aynı oranda artmıyor. Bir noktadan sonra Dante’nin cenneti, ruhsal deneyimden çok devasa bir ortaçağ bilgi mimarisine dönüşüyor. İnsan “tamam ama bütün bunlar neden gerekli?” diye düşünüyor.
Burada önemli olan şu: Bu karmaşa aslında keyfi değil. Ortaçağ insanı için evrenin anlaşılır ve matematiksel bir düzene sahip olması güven vericiydi. Dante’nin cenneti biraz da kaosa karşı kurulmuş kozmik bir savunma hattı gibi çalışıyor. Evrenin her parçası yerli yerinde, herkes ait olduğu yörüngede, her ruh anlamlı bir düzenin içinde. Modern insanın bunu sıkıcı bulmasının
İlahi Komedya’nin en ilginç kısmı bence çoğu insanın düşündüğü gibi “Cehennem” değil, “Araf”. (Tabii henüz Cennet'i okumadım) Çünkü Cehennem gösterişli. Şok edici. Net. Günah var, ceza var. Her şey kesin. Ama Araf öyle değil. Araf, insanın değişmek zorunda kaldığı yer. Bu yüzden daha huzursuz edici.
Dante Alighieri burada insanı korkutmak yerine süründürmeyi tercih ediyor gibi. Ruhlar acı çekiyor ama bu acının içinde umut var. Garip olan şu: umut bazen umutsuzluktan daha yorucu olabiliyor. Çünkü Cehennem’de insanlar artık kaybetmiş durumda. Araf’takiler ise hâlâ mücadele etmek zorunda.
Araf Dağı’nın yapısı da çok zekice kurulmuş. Her katmanda farklı bir günah temizleniyor ama Dante’nin bakışı modern anlamda “psikolojik” denebilecek kadar derin. Mesela kibirliler taş taşımıyor sadece; eziliyorlar. Çünkü hayat boyunca yukarı baktılar, şimdi yere bakmayı öğreniyorlar. Hasetlilerin gözleri dikiliyor çünkü başkalarının hayatına bakarak yaşadılar. Bu cezalar fiziksel olmaktan çok sembolik ve bu yüzden akılda kalıyor.
Ama dürüst olmak gerekirse bazı bölümler fazla uzun hissettiriyor. Özellikle Dante’nin siyasi göndermeleri bazen hikâyeyi durduruyor. Sürekli Floransa siyasetine laf çakması modern okuyucu için yorucu olabiliyor. Burada Dante’nin bazen şairden çok öfkeli bir sürgün gibi konuştuğu anlar var. Bu kötü mü? Tam olarak değil. Hatta eseri canlı yapan şeylerden biri bu olabilir. Çünkü metin steril değil. İçinde kişisel kin, ego ve hayal kırıklığı dolaşıyor.
Bir başka ilginç nokta da şu: Araf’taki insanlar tamamen kötü değil. Zaten mesele bu. Dante burada kötülükten çok insan zayıflığıyla ilgileniyor. İnsanların çoğu şeytan olduğu için değil, ertelediği, korktuğu, kendini kandırdığı için kayboluyor. Bu tarafı hâlâ güncel hissettiriyor.
Virgilius ile Dante’nin
Kölelik Dönemeci, tarihsel roman türünde yazılmış; Kırım, Çerkesya ve Osmanlı üçgeninde kölelik düzenini, siyasal çıkar ilişkilerini ve toplumsal çözülmeyi konu alan iddialı bir eserdir. Romanın temel gücü, tarihsel bir dönemin siyasal karmaşasını bireylerin yaşamına, özellikle de kölelik kurumu üzerinden, somut biçimde yansıtabilmesidir. Ancak bu güçlü tarihsel malzemeye rağmen eser, anlatı tekniği bakımından ciddi sorunlar taşır.
Romanın en belirgin yapısal problemi, tekrar duygusunu fazlasıyla hissettiren anlatımıdır. Bir olay önce doğrudan yaşanır ya da bir karakterin gözünden aktarılır; ardından aynı olay başka kişilerin sohbetlerinde yeniden anlatılır. Zaman zaman bu tekrar üçüncü bir anlatıcı üzerinden sürdürülür. Buradaki sorun, farklı bakış açılarıyla olayın anlamını derinleştirmek değil; çoğu kez okurun zaten bildiği sahnenin yeniden özetlenmesidir. Bu durum anlatıyı ağırlaştırır ve okuma zevkini belirgin biçimde azaltır. Olayların sürekli ikinci ve üçüncü elden tekrar edilmesi, romanın dramatik akışını kesintiye uğratır.
Bir diğer önemli sorun ise romanın çok sayıda olaya ve karaktere yayılma çabasıdır. Bilbaşar, yalnızca köleliği değil; Osmanlı saray siyasetini, Kırım hanlığı içindeki iktidar mücadelelerini, Çerkes topluluklarının yaşamını ve Rus etkisini aynı anda işlemeye çalışır. Fakat bu genişleme, romanın merkezdeki meselesi olan köleliğe yeterince yoğunlaşmasını engeller. Eserde birçok ilginç tarihsel olay açılır, fakat bunların bazıları gerektiği kadar işlenmeden kapanır. Bu yüzden roman, sonunda tam olarak olgunlaşmamış ve bazı yönleri eksik bırakılmış hissi verir. Özellikle finalde, olayların Osmanlı paşasının yanında bulunan ve gelişmeleri kaydetmekle görevli bir kişinin raporu üzerinden toparlanması, anlatısal açıdan kolaycı bir çözüm izlenimi
Reklam